Report: Roboli Design – Op bezoek bij…

Wie de website bestudeert krijgt de indruk van een professioneel georganiseerd bedrijf met waarschijnlijk industriële en cleane productiefaciliteiten, testruimtes en magazijnen. De realiteit is anders. Het is absoluut professioneel maar op het oog lijkt het een soort chaotische en gezellige huiskamer die dubbelt als luisterruimte, presentatieruimte, magazijn, keuken en knutselfaciliteit. Het is de veronderstelde chaos die hoort bij hele slimme mensen en waar voor de gewone sterveling geen logica in te vinden is. Olivier daarentegen weet exact waar elk schroefje ligt in een voor hem volstrekt logische ordening. Laat het duidelijk zijn dat Olivier een wetenschapper is die jarenlang bezig kan zijn met ontdekken en ontwikkelen. Volledig streven naar de optimale geluidskwaliteit en die bereiken met heel minimalistische technieken. Ons gezelschap heeft twee dagen lang naar zijn interessante ‘colleges’ geluisterd waar hij op basis van argumenten en onderzoeksresultaten zijn denkbeelden heeft ontvouwd. Niet eigenwijs en met de instelling van ‘ik weet alles’. Gewoon bescheiden en steeds bereid om in discussie te gaan en naar anderen te luisteren. Het netto resultaat is gewoon dat er een hele reeks van inzichten de revue zijn gepasseerd die je op zijn minst zelf aan het denken heeft gezet en bij heeft gedragen aan een verder begrip over resonanties, netwerkswitches, kabels, versterkertechnieken, luidsprekers, akoestiek enzovoorts. Roboli Design is dan ook succesvol, heeft vele awards binnengesleept en bouwt ook apparatuur voor de professionele markt. Daarnaast waren we in Frankrijk. Olivier is ook zeer goed thuis in de haute cuisine en toverde sublieme gerechten tevoorschijn. Het leven als recensent is nog niet zo verkeerd daar onder de Franse zon.

Tuning producten en vloeistoffen

Olivier heeft enorm veel verteld. Het is niet mogelijk om dat allemaal te behandelen in dit verslag, dus is er een keuze gemaakt bestaande uit een tweetal producten die interessant zijn voor de lezers. Binnenkort wordt er in de hifi-pers een vervolg gepubliceerd met een review van de kabels.

Olivier ontwerpt ook audiomeubels. Die zijn gedeeltelijk van hout. In het verlengde daarvan worden er ook tuningproducten gemaakt van hout. Het meest eenvoudige en wellicht praktische product zijn kleine blokjes, die een plaats kunnen vinden onder allerlei audioproducten en invloed hebben op de prestaties daarvan. Dat valt onder ‘resonance control’ en daar zullen de meeste lezers wel ervaring mee hebben. Hoe dat dan precies werkt, blijft voor velen vaag. In ieder geval reuze interessant ‘to nerd-out’ over die hele technologie van Roboli.

Hoe werken tuning-producten?

Iedereen kent de spike en de kegel. Aanvankelijk bedoeld om luidsprekers stabiel te kunnen plaatsen op een vloer met tapijt. Zonder die spikes bewegen de luidsprekers lichtelijk achteruit en vooruit en dat leidt tot fase-issues. Veel audio-apparaten wekken interne trillingen op en zijn omgekeerd ook gevoelig voor trillingen die van buitenaf komen. Trafo’s en loopwerken veroorzaken trillingen en buizen en andere componenten zijn gevoelig voor interne en externe trillingen. Met een spike of kegel onder zo’n apparaat is het dubbel feest. Interne trillingen worden afgevoerd naar beneden en eindigen ergens in de vloer of in een plank van het audiorack. Externe trillingen, afkomstig van een resonerende vloer, veroorzaakt door verkeer, lopen of subwoofers gaan via dezelfde spike of kegel je audio-apparaat in. Spikes en kegels dempen de trillingen niet, maar laten alles door in beide richtingen. Wat je wilt is dat de trillingen die in het apparaat ontstaan naar buiten gevoerd worden en dat wat van buiten komt niet terecht komt in het apparaat. Dat lukt in ieder geval niet tegelijk met spikes, kegels en een heleboel andere voorwerpen die je onder een apparaat kunt zetten. De trillingen worden wel afgevoerd, maar inkomende trillingen worden niet geblokkeerd. Een ander nadeel van objecten (= spikes, kegels, pads, blokjes, foam enzovoorts) die de trillingen gewoon doorlaten is dat de trillingen die afgevoerd worden degenen zijn die op de plek (het onderpaneel van het apparaat) aanwezig zijn waar het object contact mee maakt. Trillingen met bepaalde frequenties zijn namelijk geconcentreerd in zogenaamde ‘nodes’ op het onderpaneel. Als je precies weet welke frequentie de trillingen hebben die hinderlijk zijn en je weet waar die op het onderpaneel geconcentreerd zijn, dan kun je het object precies op die plaats zetten. Die plaatsen kun je vinden als je een CAD-programma hebt met FEM-analyse. Zo kun je dus tunen. De meeste audioliefhebbers doen dat niet. Die plaatsen gewoon drie objecten op de gok en luisteren of het geluid dan ‘beter’ is. Wat je dan feitelijk doet is at random een enorm grillige frequentiecurve maken die met enig geluk misschien ‘lekker’ klinkt.

Demping

Stel nu voor dat we materiaal kiezen voor onze objecten dat de trillingen niet (gedeeltelijk of geheel) doorlaat, maar dempt. Trillingen die uit een apparaat komen hebben kinetische energie (bewegingsenergie) en dat wordt door zo’n object omgezet in warmte, dus in een andere vorm van energie. Denkend aan een hifi-systeem proberen trillingen van buitenaf via het object ‘omhoog’ te bewegen en in het apparaat terecht te komen. Dat lukt niet want die trillingen worden ook omgezet in warmte als de objecten echt dempen. We zijn nu de trillingen van buitenaf (gedeeltelijk) kwijt en ook de trillingen uit het apparaat worden gedempt, hoewel het nog afhankelijk is van de plaats van het object welke trillingen echt verdwijnen. Het is dus niet volmaakt. Misschien zou je de vlakke onderplaat van het apparaat over de hele oppervlakte contact moeten laten maken met een onderliggende plaat die van een materiaal is dat alle trillingen die van boven komen omzet in warmte. De les is in ieder geval dat als je dempende objecten hebt, dan worden trillingen in beide richtingen in mindere of meerdere mate gedempt.

Dempende materialen

Welke materialen kunnen we nu voor onze objecten gebruiken die trillingen omzetten in warmte? In principe allerlei vaste materialen, maar in hoeverre ze die omzetting realiseren is afhankelijk van de mate van demping. Kort door de bocht heeft elk materiaal een frictie. Iets dat zich verzet tegen binnenkomende trillingen en ervoor zorgt dat die trillingen in warmte worden omgezet. In de natuurkunde is sprake van de Young’s modulus oftewel de elasticiteits modulus. Het is een materiaaleigenschap die een maat is voor de starheid of stijfheid van een materiaal. Simpel gezegd geeft het aan hoe een materiaal zich gedraagt als er trillingen op los worden gelaten. We stellen de mate van frictie voor met de zogenaamde Q-waarde. Veel houtsoorten hebben een lage Q-waarde omdat de houtfibers frictie veroorzaken. Trillingen worden hier dus omgezet in warmte. Veel metalen hebben een hoge Q-waarde. Er is weinig frictie en trillingen worden grotendeels doorgelaten. Denk maar aan een spike. In principe heeft elk vast materiaal een Q-waarde. Elke afzonderlijke houtsoort heeft een eigen Q-waarde. Roboli Design maakt vierkante blokjes die je onder een audio-apparaat kunt plaatsen, maar ze maken daar ook audiomeubelen van en stands voor bijvoorbeeld Harbeth-luidsprekers. Olivier past het hout ook toe in de powerstrips (stekkerdozen) en er zijn speciale technieken voor de versterkers ontwikkeld om trillingen te kunnen beheersen. Ze gebruiken hout van de haagbeuk. Die heet ‘çharme’ in het Frans en hoort bij het geslacht Carpinus uit de Betulaceae (beuken) familie. Van de stam worden staven gemaakt. Van die staven kun je blokken en platen lijmen. In de vorm van voetjes wordt dit hout ook gebruikt onder de ethernet switches van Roboli.

Roboli: Niet dempen, maar afvoeren

Ondergetekende heeft de mate van demping of doorvoer gemeten. De blokjes zijn inderdaad erg effectief in het afvoeren van trillingen en de constructie/houtsoort heeft dus een hogere Q-waarde. Roboli verwerkt het hout in de lengterichting. Volgens Olivier schep je dan een pad dat trillingen beter doorlaat. Het basisidee van Roboli is dat je de trillingen zo snel mogelijk af moet voeren. Dat staat echt haaks op het idee van andere fabrikanten die vooral willen dempen. Denk bijvoorbeeld aan Nagra met een dempingsoplossing gebaseerd op een phenolic damping layer, zijnde een soort gel en aan Esoteric die in hun draaitafel een laagje hout tussen aluminium platen inzet. Niet de oplossingen die Olivier kiest. Je kunt je nu afvragen wat het verschil is tussen dempen en snel afvoeren. In beide gevallen ben je die trillingen uit je apparaat namelijk kwijt. Het eerste verschil is dat je met objecten die alleen afvoeren, ook het pad openzet zodat externe trillingen je apparaat kunnen bereiken. Met dempende objecten blokkeer je trillingen in beide richtingen. Het tweede verschil en het belangrijkste punt dat Roboli maakt, is dat demping een negatieve invloed heeft op het geluid. Roboli gebruikt hout in een specifieke configuratie dat zeer snel trillingen afvoert. Olivier geeft aan dat het geluid dan snel blijft, een rijkere klank en realisme heeft, meer detail en balans en met een beter laag en meer flow.

Test

Tijdens het bezoek demonstreerde Olivier de werking van de Roboli Tuning pegs X3 – BoisDebout™, zoals de drie blokjes officieel heten. De optimale configuratie bestaat uit twee blokjes aan de voorkant van een apparaat en een enkel blokje midden-achter. Alle aanwezigen gaven aan dat er sprake was van een verbetering. Soms is het lastig om dan exact te duiden wat er precies verbetert, maar ondergetekende herkende daar een verbetering in klank en balans.

Roboli Contact Oil ‘ONE MORE’ 10 ml

Een tweede interessante ontwikkeling bestaat uit een contactvloeistof die aangebracht kan worden op de contacten van kabels. Voor connectoren met uitstekende pennen is dat niet lastig. Voor de contrastekker met intern verstopte elektrische contacten is de truc om de male-stekker te voorzien van de vloeistof en die steek je dan in de female-connector. Waar het om gaat is dat de vloeistof niet de kunststof delen binnenin zo’n connector mogen raken. Kennelijk is die vloeistof agressief naar kunststof toe. Roboli beveelt de vloeistof aan voor kabels, maar geeft aan dat deze ook bruikbaar is voor buiscontacten, schakelaars en bijvoorbeeld de clips die contact maken met de pennen van een phono-cartridge en de pennen zelf.

De ratio achter die vloeistof is simpel. Wie naar een connector kijkt ziet een prachtig zuiver en glad oppervlak in de vorm van een goud-, zilver-, of kopercoating. Je verwacht dan een maximaal contact tussen twee van die oppervlakken en dus een optimale overdracht van soms subtiele elektrische stroompjes. Als je via een elektronenmicroscoop naar zo’n oppervlak kijkt, dan zie je een soort gatenkaas in de vorm van een maanlandschap. De vloeistof vult die oneffenheden en maakt dat het contactoppervlak veel groter wordt. Er zijn twee typen vloeistof. Met de ene soort wordt de verandering permanent. Met de andere kun je de vloeistof binnen een bepaalde termijn nog wegwassen. Tijdens het bezoek werd een usb-kabel tussen een loopwerk en converter met de vloeistof behandeld. Er was absoluut een verschil waar te nemen, maar in die context lastig om de verschillen heel exact te duiden.

Doe de thuistest

In het kader van een ander review-project werd deze zomer een setje in de luisterruimte opgebouwd dat uitermate geschikt is om de invloed van de Tuning pegs X3 – BoisDebout™ te beluisteren. Ze werden onder de converter geplaatst die over voetjes beschikt met rubber inlays. Rubber heeft een lage Q-waarde en zet trillingen om in warmte. Niet dat die voetjes roodgloeiend staan na een tijdje spelen. De houten blokjes maken direct contact met de metalen bodemplaat van de converter. Er is steeds geluisterd met en zonder die blokjes en de resultaten zijn tijdens elke test identiek. Die herhaling is gedaan om te voorkomen dat je in de psychologische valkuil komt van ‘heb mijn laatste zakgeld uitgegeven aan die dingen, dus ik moet een verbetering horen’. Het resultaat is onmiskenbaar. Geluisterd is naar Alborada Del Gracioso van Maurice Ravel en uitgevoerd door Fuse, de huisband van Podium Klassiek. Na overschakeling naar de blokjes hoor je ogenblikkelijk vijf verschillen. Er is meer snelheid, de dynamiek is groter, er is een scherper definitie/focussering, het laag is slanker en het laag heeft meer klankkleur. Bij elkaar maakt het de luisterervaring realistischer.

En dan?

Het advies aan de consument is het advies dat voor alle accessoires geldt. Het effect van accessoires is namelijk situationeel. Dus ga zelf luisteren of het in de eigen situatie een onderbouwde verbetering oplevert. Het was in de luisterruimte en bij Olivier thuis overduidelijk. In latere reviews komt de contactvloeistof nog terug. Die test loopt nog…

Fotografie: Ruud Jonker

ERCT, www.erct.nl