Reportage: AVNUE Eindhoven – Over luidsprekerplaatsing en akoestiek

Advies van de fabrikant

“Fabrikanten van luidsprekers geven vaak wel wat tips over hoe je hun luidsprekers het beste kunt opstellen,” begint Menno zijn betoog. “Maar hun adviezen zijn vaak vrij algemeen en tegelijkertijd verre van universeel.” En terwijl hij me een printje aanreikt: “Ik heb er een paar voor je op een rijtje gezet. Kijk maar eens of je daar een grote gemene deler uit kunt halen.” Ik ga de verschillende merknamen niet noemen, maar een snelle blik op de aanbevelingen laat inderdaad nogal wat verschillen zien: Licht ‘toe-in’ (naar binnen ingedraaid) richting de luisterpositie of juist evenwijdig met de achterwand, een driehoek met gelijke zijdes of ‘slechts’ een driehoek met gelijke benen, de luisterpositie niet midden in de kamer of de luisterpositie op ongeveer 1/3 van de muur erachter, voldoende afstand van de luidsprekers tot de achter- en zijwand of juist dichtbij de achterwand beginnen en stapsgewijs naar voren halen om de gewenste tonale balans te bereiken. Wellicht komt het omdat de fabrikanten bepaalde technische eigenschappen van hun luidsprekers in hun gebruiksaanwijzingen meenemen, maar een echt universeel advies is er dus niet. Hier komt de expertise van de adviseur om de hoek kijken.

Fot links: Luidsprekerplaatsing luisterplek

De basis: het eerste klantcontact

Voor we gaan luisteren vertelt Menno me over verschillende fases van het proces dat AVNUE samen met de klant doorloopt: “Voor we met de klant naar luidsprekers gaan luisteren gaan we eerst praten, met een goede kop koffie erbij, en dan inventariseer ik de wensen en hebben we het over de situatie bij de klant thuis. Niet veel mensen hebben een aparte luisterruimte, dus hebben we het in de meeste gevallen over een woonkamer. Daar begin je al met het eerste compromis: het is primair een WOONkamer, en secundair een luisterkamer. Maar behalve met de woonwensen van de huisgenoten heb je dan alsnog rekening te houden met zaken als de afmetingen, de indeling en de aankleding van de ruimte. Hoe is de stoffering, wat ligt er op de vloer, wat voor meubels staan er? Luister je ‘in de lengte’ van de kamer of juist ‘op de breedte’? Allemaal vragen die we stellen om een goed beeld te krijgen van de akoestische omgeving. Als het om duurdere luidsprekers gaat, en het beeld dat de klant schetst toch nog vragen openlaat, gaan we regelmatig ter plekke een kijkje nemen. Aan de hand daarvan, en op basis van wat de klant wil, komen we uiteindelijk met een eerste advies over de luidsprekers. Het plaatsen ervan is pas aan de orde als we weten welke luidsprekers het geworden zijn.”

Advies van AVNUE

“Na zo’n eerste inventarisatie wordt het dan tijd om te luisteren. Vaak hebben de klanten al wel een idee over welke luidsprekers ze willen. Die hebben ze misschien bij iemand thuis gehoord, of op een show, of ze hebben er een review over gelezen, of ze vinden ze er gewoon mooi uitzien. Maar het komt voor dat we op basis van dat eerste gesprek over de luisterruimte een luidspreker die de klant van tevoren heeft uitgezocht afraden, of in elk geval een aantal zorgvuldig gekozen alternatieven in de luistersessie meenemen. We weten wat we in huis hebben, zowel op basis van onze eigen luistertests als de ervaringen bij andere klanten thuis, en als we vermoeden dat een luidspreker misschien niet gaat ‘passen’ dan zijn we daar eerlijk in. De klant is weliswaar koning, maar ze komen naar ons voor advies, dus dat geven we.”

Luidsprekerplaatsing eerste reflectie

Te groot in een te kleine ruimte

Menno vervolgt: “Wat veel mensen zich bijvoorbeeld niet realiseren is dat grote luidsprekers zo groot zijn om een grote ruimte met muziek te kunnen vullen. Maar grote luidsprekers zijn lang niet altijd geschikt voor kleinere luisterruimtes. Een klant houdt misschien van mooie diepe lage tonen, maar een grote luidspreker kan in een te kleine ruimte juist vrij snel voor problemen in de lage frequenties zorgen, puur omdat ze teveel energie afgeven, en dan kun je last krijgen van staande golven en dus van overheersend laag dat alle ruimtelijke informatie wegdrukt, in plaats van dat het de afbeelding juist ondersteunt. Een kleinere luidspreker, eventueel aangevuld met een subwoofer, kan dan een veel betere oplossing zijn.”

“Als we op basis van zo’n eerste gesprek naar een aantal luidsprekers gaan luisteren zet ik de klant altijd neer op de bank in onze luisterruimte. Dan praten we nog even, meestal over de opstelling die we voor hen hebben gemaakt, maar ik haal dan ook meteen een belangrijke ‘truc’ uit om de klant te overtuigen van de invloed van de ruimte en om ze bouwrijp te maken voor ons advies daarover. Tijdens het praten loop dan langzaam achteruit de hoek van de ruimte in. Als ik vervolgens vraag of ze konden horen dat mijn stem heel anders is gaan klinken is het eigenlijk altijd prijs. Ze horen het meteen. Vaak is het een hele openbaring. En de eerste stap op weg naar een goed opgesteld luidsprekerpaar.”

Uitgangspunten

Over de uitgangspunten bij het opstellen van luidsprekers vertelt Menno het volgende: “Ons belangrijkste uitgangspunt is dat elke situatie anders is en ook als zodanig moet worden benaderd. Met alle ervaring die we hebben. De adviezen van luidsprekerfabrikanten zijn soms vrij absoluut. En hoewel het opvolgen van die adviezen vaak al een heel aardig resultaat geeft gaan we alsnog luisteren en dingen aanpassen tot we het samen met de klant écht goed vinden. Ik zie luidsprekers eigenlijk als twee projectoren die samen één totaalbeeld vormen. De weergave, vooral bij liveopnames, moet als het ware over de luidsprekers heen vallen. Dan ontstaat er een duidelijk podium, met voldoende diepte en ruimtelijke informatie. En als je daarbij ook nog het denkbeeldige plafond van de concertzaal kunt zien wanneer je schuin omhoog kijkt, dan ben ik pas echt 100% tevreden.

“Wat goed werkt is om een basisopstelling te maken en dan van één van de luidsprekers de kabel los te trekken – wat overigens bij buizenversterkers niet mag, tenzij je een dummy-load aan de losse kabel bevestigt – en dan op verschillende plekken in de ruimte te luisteren wat er met de weergave van die ene nog spelende luidspreker gebeurt als je hem verplaatst. Het lijkt een beetje op magie, maar het gaat erom dat je luistert hoe de energie van de luidspreker koppelt met de ruimte. Als je de goede klankmatige balans hebt gevonden haal je dezelfde truc uit met de andere luidspreker. Als je ze daarna samen aansluit zul je merken dat de tonale balans goed blijft, en pas dán ga je de breedte en diepte van de neergezette stereoafbeelding tweaken door te spelen met de toe-in.

De klant bepaalt uiteindelijk echter hoe ver ze mee willen of kunnen gaan in onze adviezen. Ze mogen zich vrij voelen om daar naar eigen smaak van af te wijken, net zoals wij naar eigen inzicht afwijken van de adviezen van de fabrikanten. Niet iedereen vindt het prettig om bijvoorbeeld de rechter luidspreker een paar graden meer toe-in te draaien dan de linker, voor de stereobalans, of om één van de luidsprekers 10 centimeter verder naar voren te zetten voor de tonale balans. Dus we komen regelmatig tot een compromis tussen optimale weergave en leefbaarheid. Dat hoort erbij, maar met onze ervaring kunnen we het dan alsnog zo goed mogelijk laten klinken.”

Luisteren

We nemen plaats in één van de luisterruimtes van AVNUE, waar Menno met schilderstape wat lijnen op de grond heeft aangebracht op de reflectie van de luidsprekers via de zijwand duidelijk te maken, en om aan te geven hoe ver de bank en de luidsprekers van hun respectievelijke achterwand staan. “Een veel gebruikte vuistregel is om de lengte van de ruimte in de richting waarin je luistert in drie gelijke stukken te verdelen, en de luidsprekers op 1/3 van de totale lengte van hun achterwand te zetten – in het Engels noemen ze dat de ‘front wall’ wat ik duidelijker vind – en de luisterpositie op 1/3 van de wand daarachter. Dat is hier, in deze speciaal voor het doel gebouwde en min of meer symmetrische luisterruimte, vrij simpel. Maar in de meeste huiskamers is de uitdaging groter. Het lukt zelfs niet altijd om de luidsprekers en de luisterpositie op 1/5 van de ruimte te plaatsen, wat een aardig compromis is. Maar dat is iets dat we dan ter plaatste oplossen door te luisteren.”

“Voor deze luistertest had ik alle ruimte om met de luidsprekers te schuiven. Na de basisopstelling op 1/3 ben ik met de hierboven gebruikte ‘mono’truc gaan luisteren en kwam ik op een iets andere plaatsing ten opzichte van de achter- en zijwand uit, en daar heb ik de luisterpositie op aangepast met behulp van de strepen die je op de vloer ziet, die de eerste reflectie van de luidsprekers markeren. Dus nu kunnen we het gaan hebben over de verschillen tussen onze ervaring en de adviezen van luidsprekerfabrikanten.”

De set bestond uit DALI Rubikore 6 luidsprekers, die via InAkustik luidsprekerkabels waren verbonden met een Hegel H120 geïntegreerde versterker met Qobuz Connect, die stroom kreeg uit een Isotek V5 Elektra netfilter. De luidsprekers stonden opgesteld volgens de instructie van DALI: gelijk met de achterwand, oftewel zonder toe-in. Deze luidsprekers hebben een brede afstraling en dat geeft een brede sweet-spot. Dat is vooral fijn als je met meerdere mensen tegelijk luistert, of als je niet op de punt van de gelijkzijdige driehoek, dus precies midden tussen de luidsprekers kunt zitten. Bovendien maakt het de luidsprekers iets eenvoudiger te plaatsen in een asymmetrische ruimte. We luisterden naar een track van Khruangbin, die een mooi ruimtelijk beeld liet horen, met redelijk veel beeld ‘buiten’ de luidsprekers, en een goed maar enigszins diffuus beeld tussen de luidsprekers. Er was een aangename tonale balans, en ruimschoots voldoende dynamiek. Na nog een keer de eerste 30 seconden he hebben beluisterd was het tijd voor het eerste experiment. Menno draaide beide luidsprekers ongeveer 15 graden naar binnen toe, zodat ze iets meer op de luisterplek gericht waren, waarbij de on-axis loodlijnen kruisten achter de luisterplek, zodat de binnenzijde van de kasten wel nog zichtbaar was.

Luidsprekerplaatsing extreme toe-in

Milde Akoestische Anarchie

Deze daad van milde akoestische anarchie (oftewel buiten de gebaande paden denken) resulteerde in een beeld dat we beiden beter vonden. Tussen de luidsprekers nam de focus van het muzikale gebeuren behoorlijk toe, en er ontstond niet alleen een scherper omlijnde afbeelding, het beeld strekte zich nu ook verder naar achteren uit, terwijl er eigenlijk maar heel weinig ruimtelijkheid buiten de luidsprekers werd ingeleverd. Er was ook iets meer detaillering te horen, zonder dat het geluid scherp werd. Deze klankmatige indruk herhaalde zich toen we de proef overdeden met een fraaie live-opname van de track Ksycha, die op het album ‘Ströme’ van de Duitse neoklassieke componist Martin Kohlstedt & Gewandhauschor staat.

Daarna voerden we de toe-in zodanig extreem door dat de on-axis loodlijn vóor ons kruiste en we dus de buitenzijde van de luidsprekers zien vanaf de luisterplek. Dit is een opstelling die vaak door Ken Ishiwata werd gebruikt in akoestisch uitdagende demoruimtes op beurzen, omdat de invloed van de eerste reflectie erdoor wordt geminimaliseerd. Hiermee nam de diepte van het geluidsbeeld tussen de luidsprekers weliswaar nog verder toe, maar werd het totale beeld naar onze smaak véél te compact, omdat alle ruimtelijke informatie buiten de luidsprekers ontbrak. Het is alsof we een lange, smalle gang in keken waar alle muziek zich afspeelde.

Conclusie

Het resultaat van deze demo gaf vooral aan dat het goed is om gebruik te maken van beproefde uitgangspunten, maar dat er vaak nog meer uit te halen is, en je met wat eenvoudig schuif- en draaiwerk een nog beter resultaat kunt bereiken. Om daarmee te spelen heb je kennis en ervaring nodig. Je moet de theorie en de praktijk van luidsprekerplaatsing beheersen, en de klankmatige en akoestische eigenschappen van de verschillende luidsprekers in je assortiment kennen. Dit is allemaal in ruime mate aanwezig bij AVNUE, wat mijns inziens ook weer aantoont dat het kopen van luidsprekers bij een gepassioneerde dealer een duidelijke meerwaarde biedt. Dat laatste is eerder een constatering dan een advies, maar een verstandige consument weet wat hem te doen staat.

AVNUE, Geldropseweg 105, 5611 SE Eindhoven, tel: +31(0)40-2111865, email: info@avnue.nl, www.avnue.nl