Review: MSB Sentinel – De droom van de ultieme dac

De droom van MSB Technology

Dat ze bij MSB Technology in Californië, opgericht in 1989, verstand hebben van Cutting Edge Technology weten we inmiddels wel. De gedrevenheid om het beste van het beste te maken is enorm groot met inzet van werkelijk geniale ingenieurskennis en geavanceerde productieprocessen. Na meer dan drie decennia kennis en ervaring ontstond bij het ontwerpteam de droom om de ultieme dac te bedenken en te maken, zonder enige beperking van kosten en in de wetenschap, dat als je zoiets zou doen, elke set vele honderden uren aan productie zou kosten en de meest kostbare elektronica en industry-leading CNC freesprocessen zou vergen. Dat vroeg om een strikt gelimiteerde productie, wereldwijd beperkt tot 50 sets. Een ‘once-in-a-lifetime opportunity’, zoals MSB zelf zegt. En die kans pakten ze, in de vorm van de MSB Sentinel.

AudioXperience

Opnieuw was er een zeer gastvrije ontvangst van Erik Paulus en Martijn Lavrijsen in hun prachtige hifi-winkel in Nuenen. Ten tijde van de review was het buiten in de richting van de 40 graden en binnen was het klimaat opvallend comfortabel. Ook Frank Vermeylen was aanwezig, gezien de omstandigheden in korte broek, en vergezeld door zijn vrouw Martine, die gastvrij zorgde voor hapjes en drankjes. Frank is eigenaar van Very Fine Solutions, onder andere importeur van MSB, maar ook een enthousiast musicus, en heeft zijn hart verpand aan de bastuba. Om mij een goed beeld te geven van de kwaliteiten van de Sentinel en ter vergelijking kon ik eerst nog eens luisteren naar die – in mijn ogen – geweldige Cascade dac, en daarna naar de Sentinel. Hiervoor had Frank ook enkele mooie muziekstukken uitgezocht op Qobuz, allen in 24 bit/96 kHz kwaliteit. Tijdens het luisteren schoof ook Jeffrey Dam van IKIG AI Audio aan, tijdens de test werden zijn prachtige Tanso en Kinzan kabels gebruikt.

De MSB Sentinel Digital Director

De Sentinel-set die voor ons klaarstond was nummer 27 van 50 in totaal, trots op de achterzijde in een gepolijste messing plaat gegraveerd, met de handtekeningen van de drie ontwerpers daarbij. Net als bij de Cascade dac bestaat de Sentinel dac uit drie afzonderlijke delen. Allereerst de Digital Director, die beschikt over bijzondere algoritmes en digitale filters, en is voorzien van een fraai display, met op de bovenzijde onder meer een volumeknop met een ultieme haptische ervaring. Hierin zijn alle digitale ingangen ondergebracht en de Digital Director zorgt voor een conversie-klaar signaal, dat via de Sentinel links (geïsoleerde glasvezelkabels) wordt getransporteerd naar de analoge converter. Doordat dit separaat in een eigen behuizing is aangebracht wordt voorkomen dat elektrische ruis van aangesloten bronnen in het analoge domein terechtkomen.

De Analog Converter

De Sentinel Analog Converter beschikt om te beginnen over maar liefst 32 hybride dac MKII modules. Dat is een verviervoudiging van de 8 modules in voorgaande modellen. De architectuur hiervan is volledig dual mono. Verder zien we een analoge voorversterker en een precisie-klok. Deze converter is in staat de conversie op een ultrafijn en gedetailleerd niveau uit te voeren, waardoor een prachtig schoon en verfijnd muziekbeeld ontstaat. Maar zo ontzettend veel dacs, allemaal parallel geschakeld, gaat dat wel goed? Het antwoord is ja, geweldig goed zelfs, dankzij de door Dustin Symanski ontwikkelde Bit Fusion Technology, die het gehele conversieproces optimaal laat verlopen en alle ruimte geeft voor de fraaiste muzikale weergave.

De Power Supply

Ten opzichte van voorgangers is de Sentinel Power supply volledig nieuw ontworpen en voorzien van drie onafhankelijke voedingen. Twee daarvan zorgen onafhankelijk van elkaar voor het linker- en rechterkanaal van de mono-dacs. De derde beschikt over een ultralage ruisvloer en is gekoppeld aan de Sentinel klok, waardoor een industry-leading kwaliteitsniveau wordt gehaald. Alle drie de componenten zijn ook toonaangevend op het gebied van CNC, de set beschikt over 125 CNC-gefreesde onderdelen, los van inwendige onderdelen. In de totale set zijn maar liefst 56 PCB’s verwerkt. De afwerking en uitstraling is het beste van het beste, een ultieme kwaliteit, die ik zelf nog maar zelden zo heb gezien.

De MSB S500 stereo eindversterker

Voor de presentatie werd gebruik gemaakt van de MSB S500 stereo eindversterker. Met recht een zwaargewicht, een vermogen van maar liefst 2 x 500 watt bij 8 ohm en 900 wat per kanaal bij 4 ohm en met een dynamisch bereik van 136 dB en een signaal-ruisverhouding beter dan 137 dB! De S500 weegt 74 kilo en zie je met een breedte van circa 38 cm, een diepte van 59 cm en een hoogte van bijna 28 cm niet over het hoofd. En dan blijkt, na voorzichtige navraag, dat hier een MSB-set staat opgesteld die in Europa ongeveer 450.000 euro moet kosten. Als reviewer ontstaat er dan wel enige twijfel hoe je hier mee om moet gaan. De Cascade dac was al zo ontzettend goed, zo’n sterke referentie. Hoe dan bij een set die het viervoudige daarvan kost? Het meest verstandige is om je dan zoveel mogelijk te beperken tot het waarnemen van de muzikale impact.

Server en luidsprekers

Bij AudioXperience staat permanent de Antipoles Oladra server/streamer/re-clocker opgesteld, het vlaggenschip van de firma en wellicht ’s werelds beste server/streamer. U moet deze zeker eens gaan beluisteren. Maar ook de Magico S5 luidsprekers staan er. Een indrukwekkend 3-wegsysteem met 4 drivers in een gesloten aluminium behuizing en voorzien van de geweldig klinkende Nano Tech conusdrivers, alweer van een 8e generatie. De hoge tonen worden verzorgd door een met diamant gecoate beryllium tweeter. De S5 levert een frequentiebereik van 20 Hz tot 50 kHz. Ze wegen bijna 120 kilo per stuk en noteren een hoogte van 121 cm.

De luistertest: Anne-Sophie Mutter

Ter vergelijking begonnen we de luistertest eerst weer met de MSB Cascade dac, wel met de aantekening van Frank dat deze inmiddels was voorzien van de nieuwste software-update. Want daarin is MSB ook heel precies. Het bleek voor mij een feest van herkenning. Allereerst een muziekstuk dat notabene op mijn eigen repertoire staat: Schindler’s List, gespeeld door Anne-Sophie Mutter op haar schitterende Lord-Dunn-Raven Stradivarius uit 1710. Een klankbeeld vol diepte en afstand, in alle frequenties en een mooi voorbeeld hoe goed streamen op 24 bit/96 kHz kan zijn. Een prachtig album voor muziekliefhebbers en audiofielen (‘Across The Stars’, Deutsche Grammophon 4837456).

Dvořák

De 9^e symfonie van Antonin Dvořák (1841-1904) ‘Uit de nieuwe wereld’, is een meesterwerk, geschreven in de periode dat hij directeur was van de National Conservatory in New York. We luisteren naar het fenomenale debuut in 2024 van dirigente Nathalie Stutzmann met haar Atlanta Symphony Orchestra en genieten van het prachtige koperwerk en de levensechte paukenslagen, je hoort het timbre van de vellen. Eigenlijk onderga je een prachtige analoge vertolking, zo lijkt het (Erato 5021732263797).

Vox Clemantis

Het wereldberoemde acapella koor Vox Clemantis schittert hier op het album ‘Graduel d’Aliénor de Bretagne’. Je hoort eerst buiten de musici zachtjes aan komen lopen over knisperend grint. Dan zingen ze in de kapel het Dominus Dixit, dat tijdens de zang wordt ondersteund door heldere koperen belletjes (Mirare MIR612). Diepe stilte en hoogte, als onderdeel van de akoestiek in de kapel, het komt in de luisterruimte zo zuiver binnen.

Kommil Foo

Het Vlaamse duo Raf en Mich Walschaerts vormen al meer dan 30 jaar het duo Kommil Foo. Ter gelegenheid hiervan verscheen het album ‘Oogst: 30 jaar Kommil Foo’ (Mostiko Al31072-5). We luisteren naar de track Liefde Zonder Meer. Het blijkt een fenomenaal goede opname, rijk aan details en plaatsing. Een prachtige weergave van een rauwe zangstem, akoestische gitaar, piano en vooral de magistrale plukbas – met prachtige bijgeluiden van de snaren – en accordeon. Alsof het duo voor ons in de ruimte aan het musiceren is, zo echt en tastbaar is het podium. Steunend op mijn herinnering aan mijn eerdere review van de Cascade dac lijkt het zelfs nog iets aan helderheid en zuiverheid te hebben gewonnen. Dit is een prachtige dac voor het leven.

De MSB Sentinel

Ter vergelijking draait Frank opnieuw enkele zojuist beluisterde tracks, we beginnen weer met Schindler’s List. Dan kom je als reviewer in vertwijfeling bij wat je dan al in de eerste minuut hoort, dat zag Frank vast op mijn gezicht. Was de Cascade dac in mijn beleving een absolute referentie, hier gebeurt iets dat ik in mijn leven maar zelden heb meegemaakt. De Stradivarius van Anne-Sophie Mutter komt geheel tot leven in een detailniveau dat ongekend hoog is. Ik herken bij geconcentreerd luisteren zelfs de typische klankeigenschappen van die Pirastro Dominant snaren die Mutter zo graag op dit instrument gebruikt. We luisteren en kijken naar het orkest en de soliste in een muzikale beleving waarin je niet meer kunt spreken over een mooi diep en breed stereobeeld, maar over een hologram, driedimensionaal, de muziek zweeft om je heen. De snaren lijken aanraakbaar. Op het moment dat het prachtige thema van Schindlers List verschijnt, krijgen Frank en ik zelfs vochtige ogen, zoveel emotie roept dit op.

Je gelooft het niet, zo goed

Zo luisteren we ook nog eens naar Vox Clematis, Dvořák en Kommil Foo. Hoe moet je die Sentinel nu beschrijven? Een muziekbeleving die met diepe stilte enerzijds en enorme dynamiek anderzijds rust brengt. De afstanden tussen de instrumenten lijken groter, wijder. Het totale muziekbeeld ademt, rustig en diep, het pakt je emotioneel, zeker als musicus. Intussen geloof je niet dat digitaal-analoog dit kan of zou kunnen. Als we de zangstemmen en koperen belletjes opnieuw beluisteren met de Sentinel, dan lijken ze aanraakbaar, tussen de zangstemmen die vervliegen in de hoge gewelven, alsof je er zelf staat. Ruimte, rust, diepte, warmte. De ultieme muziekbeleving, die mogelijk blijkt bij 24 bit/96 kHz streamen. De accordeon van Kommil Foo, waarbij je het in- en uitbewegen van de blaasbalg bijna kunt voelen, of de houten klankkast van de contrabas, met zijn eigen inwendige galm en resonanties. Ultieme natuurlijkheid. Opvallend is dat Frank en ik gedurende de gehele luistersessie niet hebben gesproken over techniek. Dat was niet nodig en ook overbodig. Het ging alleen om die muzikale belevenis, vol emotie.

Conclusie

Als je de mogelijkheid hebt gehad naar een MSB-installatie te luisteren die rond de 450.000 euro kost en is gebaseerd op de laatste stand der techniek en inzichten in muzikaliteit, en waarvan het bouwen van één set honderden uren duurt, met gebruikmaking van Cutting Edge Technology en nog nooit vertoonde precieze productieprocessen, dan mogen we wel stellen dat hier definitief de tot dusverre haalbare grenzen ver zijn verlegd. De MSB Sentinel is een dac die de al fenomenale referentiekwaliteit van de Cascade dac achter zich laat en de luisteraar in een nieuwe dimensie brengt qua muziekbeleving. Gelukkig wordt veel kennis, opgedaan bij het ontwerpen en bouwen, door MSB ook toegepast op betaalbaardere modellen. De droom van Gullman, Symanski en Francis is uitgekomen. De ultieme dac. Er bestaan 50 exemplaren van. De MSB Sentinel.

Very Fine Solutions, www.veryfinesolutions.com
AudioXperience, www. audioxperience.com
MSB Technology, www.msbtechnology.com
Ikigai Audio, www.ikigai-audio.com