Review: Temporal Coherence PA 080 H – Black box met supergeluid

De PA 080 was de opvolger van PA 070, de ‘oorspronkelijke’ eindversterker van Temporal Coherence met 70 watt/kanaal. De nieuwe PA 080 kwam met een ingrijpende wijziging van de vermogenstrap. Verder onderzoek naar gehoormatig storende artefacten leerde dat het theoretisch mogelijk moest zijn om de gehoormatige kwaliteit verder te verhogen door een wijziging in de vermogenstrap van de PA 080. Dat is de PA 080 H geworden en het onderwerp van deze review. Er is voor een gering bedrag een upgrade mogelijk van de PA 080 naar de PA 080 H. De nieuwe type-aanduiding geeft aan dat de upgrade een aanzienlijke gehoormatige verbetering veroorzaakt.

Reeks artikelen

Recent heeft Hans een serie artikelen in Music Emotion gepubliceerd over meetcijfers bij versterkers en hoe belangrijk of onbelangrijk die zijn. Eigenlijk over wat meetcijfers over het gehoormatige resultaat zeggen. Een bevinding in deze artikelen is dat fabrikanten doorgaans met specificaties komen die weinig tot niets zeggen over hoe een versterker gehoormatig presteert. Vrijwel iedereen die folders verslindt zal merken dat de beste en de slechtste versterkers in de folder dezelfde specificaties hebben. Dat geldt ook voor luidsprekers. Toch zijn er allerlei hoorbare verschillen tussen versterkers. Hans heeft inmiddels veel onderzoek gedaan naar de relatie tussen metingen en hoe een versterker dan klinkt. Hij geeft aan welke metingen daadwerkelijk iets zeggen over de geluidskwaliteit en wat ook belangrijk is, is dat je versterkers zou moeten meten met signalen die muziek simuleren. Hij komt ook met alternatieven voor bestaande ontwerparchitecturen in versterkers en maakt duidelijk waarom die dan resulteren in een beter geluid.

Technici: als het goed meet, klinkt het goed…

Het is bekend in de hifi-wereld dat technici vaak ontwerpen maken die gebaseerd zijn op meetcijfers en roepen dat als het goed meet, het ook goed klinkt. Dat kan waar zijn, maar dan moet je wel de juiste metingen hebben. Dat is helaas niet altijd het geval en de consument eindigt met een apparaat dat waanzinnig meet, maar niet echt muziek maakt. Het zijn vaak de ‘diehard’ technici die nog steeds beweren dat kabels geen verschil maken en alle versterkers hetzelfde klinken. Wat je feitelijk dan gewoon zegt is dat jouw luistervaardigheden sterk onderontwikkeld zijn. Uw recensent bezocht ooit in de VS een ontwerpafdeling van een versterkerfabrikant en vroeg hoe ontwerpen worden gemaakt. De technicus toonde vervolgens een schakeling, bestaande uit drie aan elkaar gekoppelde versterkende circuitjes. “We beginnen dan bij de eerste trap, meten en configureren die op de laagste vervorming. Vervolgens de tweede en derde trap. Alles meet nu laag, dus hebben we een perfecte versterker.” Verbazingwekkend en de geluidskwaliteit van dit merk ging dan ook flink achteruit in vergelijking met de oorspronkelijke ontwerpen die door iemand met oren waren bedacht.

Meten en luisteren

Vervolgens is er een categorie van technici die meten en luisteren. Dat is in principe een verbetering, maar dan moet je nog steeds weten wat je moet meten en ook beschikken over ontwikkelde luistervaardigheden. Het laatste is helemaal niet vanzelfsprekend. De gemiddelde mens kan horen, maar heeft veel moeite met luisteren. Het is dan ook een vak dat je kunt leren op een conservatorium, of aan het handje van iemand die jou duidelijk kan maken waar je dan op moet letten. Het neemt in ieder geval best veel tijd in beslag. Een mooi voorbeeld is dat ondergetekende een verre kennis, die beweerde heel veel ervaring te hebben als mix-engineer, liet luisteren naar twee versies van dezelfde song, maar elke versie was opgenomen met een totaal andere microfoon-setting. Die kennis was absoluut niet in staat om de verschillen aan te geven.

Neem minder ervaren luisteraars serieus

Daarnaast heb je dan de audiofielen die deel zijn van het luisterend publiek en waar we al die mooie apparatuur en opnames voor maken. Die zijn soms helemaal niet bezig met techniek, maar sommigen daarvan hebben zeker zeer goede luistervaardigheden. Soms is het ook iemand, zoals de loodgieter, die jouw systeem hoort en meteen een rake en juiste opmerking maakt. Hans van Maanen geeft aan dat hij dit soort luisterimpressies heel serieus neemt. Als je daar open voor staat, dan kun je absoluut even uit je eigen bubbel worden gesmeten. Je kunt zulke feedback meenemen als je bezig bent om versterkers te ontwerpen.

Hans heeft inmiddels veel interessante artikelen op zijn website gepubliceerd over metingen, betere technieken om versterkers en luidsprekers te ontwerpen (zie www.temporalcoherence.nl). Hij presenteert die opgebouwde kennis ook aan de AES (Audio Engineering Society). Daar moet je een flinke dosis lef voor hebben. De AES bestaat uit een serieus gezelschap van wetenschappers, engineers, ontwerpers en professionals uit het audiovak. Die stuur je niet het bos in met een paar marketingbabbels. Het is geen gezelschap waar men elkaar vliegen afvangt. Het gaat om de uitwisseling van gedachten met als doel het verkrijgen van meer kennis over al die technieken. Ondergetekende kent geen enkele kabelfabrikant die het heeft gewaagd om het verhaal uit de folder te presenteren voor de AES.

Voor de consument is het fijn dat Hans al die opgebouwde kennis toepast bij het ontwerpen van de producten van Temporal Coherence en de luidsprekers, die in samenwerking met Hepta worden gebouwd. De essentie is om apparatuur te bouwen die dichter in de buurt komt van een live-ervaring en/of in ieder geval ‘muzikaler’ klinkt. Het laatste kun je niet zeggen, want alleen muziek kan muzikaal zijn. Het begrip zegt iets over de toonkunst en over de aanleg om muziek te kunnen spelen. Past in hetzelfde kader als heel foute uitspraken die aangeven dat apparatuur emotie overbrengt of emotioneel kan klinken. Emotie is iets dat in onze mind ontstaat op basis van onder andere externe factoren. Luisterend naar een song kan dat bij iemand een emotie oproepen. Uw auteur zou niet weten hoe je elektronische apparatuur kunt bouwen die emoties kan overbrengen. Dat zou een fenomenale uitvinding zijn met ongekende toepassingen voor de mensheid.

Klein beetje techniek

Het is niet de bedoeling van dit artikel om alle inzichten van Hans te herhalen. Die zijn te vinden in voorgaande edities van Music Emotion en op de website. Hierbij dus een paar highlights waar je als consument wellicht over na kunt denken. Vervormingscijfers zeggen heel weinig over geluidskwaliteit. Iedereen kent wel de ratrace naar cijfers zoals 0.0002% harmonische vervorming. Indrukwekkend, maar het zegt niet zoveel. Er zijn veel meer soorten vervorming, die nooit worden genoemd. Sommige wekken dissonanten op en die komen niet voor in echte instrumenten en stemmen. Sommigen zijn ook duidelijk waarneembaar. Ze veroorzaken onder andere onrust in het geluidsbeeld. Het probleem is dat een fabrikant, die soms wel al die vervormingen kent, ze onder het tapijt veegt en niets doet om een oplossing te vinden. Ook de voeding is belangrijk. De voedingsspanning voor de versterkerschakelingen moet altijd een vaste waarde hebben. Als die spanning daalt, als gevolg van dynamische muzieksignalen, ontstaat weer vervorming omdat de werkpunten van de versterkerschakelingen dan wijzigen. Een krachtige en goed bemeten trafo en voldoende capaciteit zijn oplossingen die je niet bij elke versterker tegenkomt. Het tijdgedrag is ook erg belangrijk. Er wordt vaak gespecificeerd dat het tijdgedrag tussen de 10 Hz en 20 kHz zonder afwijking is. Boven die 20 kHz is er dan wel een afwijking die niet in de folder staat en een flinke invloed heeft op onze waarneming. Terugkoppeling is een onderwerp waar fora in uitpuilen en die vol staan met volslagen ongenuanceerde opvattingen. Het is vaak zwart/wit. Wel of geen terugkoppeling. Hans toont aan dat terugkoppeling niet fundamenteel verkeerd is, eigenlijk een zeer complex fenomeen is waar we nog niet alles over weten en dat er verschillende typen terugkoppeling zijn. Het is ook geen tovermiddel waar je alle problemen mee op kunt lossen. Er kunnen, bij een slecht ontwerp, parasitaire effecten ontstaan. Wat belangrijk is voor versterkers is het dynamische gedrag. Dat bepaalt voor een groot deel de verschillen tussen versterkers en een dynamische versterker zorgt voor een realistischer geluidsbeeld. Hans beweert niet dat de onderbouwing van die inzichten altijd correct en volledig is. Zolang er een verklaring is die niemand kan falsificeren en kan vervangen door een betere verklaring, blijven we van de geldigheid uitgaan zolang deze worden bevestigd door luistertesten.

Diamant actieve luidspreker

De PA 080 H werd in eerste instantie beluisterd via het Diamant actieve luidsprekersysteem. Die hebben ingebouwde PA 080 H-versterkers in een soort ‘plate-vorm’, zoals je ook ziet bij de versterkers achterop actieve subwoofers. De in de luisterruimte aanwezige PA080 H heeft de bekende dimensies van hifi-componenten die je thuis in het audiorack plaatst. Uw auteur kent het Diamant-systeem van Temporal Coherence/Hepta redelijk goed. Dit actieve systeem (en ook het Pyramide systeem) gebruikt vier PA 080 H eindversterkers per kanaal. Het elektronische wisselfilter zorgt ervoor dat het gesommeerde signaal van laag, midden en hoog weer zoveel mogelijk gelijk is aan het ingangssignaal, ook door de filterwerking van de verschillende luidsprekerunits in hun behuizing te corrigeren. Er is één eindtrap voor het hoog, één voor het midden en twee voor het laag. De laatste twee leveren een hoog vermogen omdat ze gebridged zijn en ze kunnen daardoor de natuurlijke afval van de woofer in een akoestische box corrigeren.

Bij de eerste tonen werden al duidelijke verschillen waargenomen. Realistischer, dynamischer, een betere definitie en een oneindige diepte in het geluidsbeeld. Op dit rondstralende systeem klonk het geluid ook dichterbij en beter gefocusseerd. Rondstralende systemen, maar niet allemaal, hebben soms de neiging om een wat diffuus, minder dynamisch en afstandelijk geluidsbeeld te representeren. Om de vraag te beantwoorden wat de PA 080 H nou doet op ‘gewone’ luidsprekers, werd een setje gebouwd in de luisterruimte.

Resultaat

De versterkers van Temporal Coherence kunnen gecombineerd worden met de Hepta-luidsprekers en de al heel lang in het programma aanwezige CA 020 voorversterker, maar kunnen ook in vrijwel elk ander systeem toegepast worden met eventueel andere voorversterkers. Er is ook een hoofdtelefoonversterker beschikbaar (HPA 080 H).

In de luisterruimte bestond de set simpelweg uit een sacd-loopwerk, converter, voorversterker, de PA080 H en luidsprekers. Los van passende kabels was er geen verdere poespas. In principe moet een systeem waar de componenten bij elkaar passen meteen goed werken, los van dat je het op de juiste manier moet plaatsen en een akoestiek die een beetje meewerkt. Het enige accessoire is dan ook het balanced power systeem dat 15 kilowatt kan leveren. De PA 080 H openbaart zich meteen als een beauty die alles goed doet. Er is werkelijk geen spoortje helderheid, scherpte en agressie. Wat er wel is, is de juiste tonaliteit, een enorme ruimte en een fraaie weergave van hogere harmonischen en ambiance. De sacd ‘Lost in Venice’ van Infermi D’Amore klinkt dan ook perfect, terwijl het op veel systemen zo scherp is als een cirkelzaag. Time op de sacd van ‘The Dark Side Of The Moon’ toont de enorme snelheid van de percussieve geluiden aan het begin van deze track. Ook kritisch is de vocal van Alison Krauss. Daar zit op veel systemen een soort harder randje aan, als ze uithaalt. Dat is hier helemaal weg. Luister maar naar Forever op ‘Arcadia’. De versterker heeft er geen moeite mee om de enorme dynamiek van het aangeleverde signaal naar de luidsprekers te vertalen. Luisterend naar deze versterker komt de gedachte naar voren dat je in zekere zin naar een (zeer neutrale en goede) buizenversterker luistert. Er is een spoortje van grondwarmte en doet daarmee denken aan de (nieuwe) buizenapparatuur van Convergent Audio Technology, waar ook een review van onder handen is en toevallig de dag daarvoor is beluisterd. Beide merken tonen een geluidsbeeld dat absoluut niet echt warm is. Het is net dat kleine streepje warmte dat de harmonische rijkdom van instrumenten accentueert. Je kunt dan opmerken dat het om kleuring gaat in de versterker, maar het kan ook zijn dat het ontwerp zo goed is, dat de kleur en tonaliteit uit de opname gewoon beter wordt vertaald naar de luidsprekers. Een andere opname, die gemaakt is op een heel elementaire manier, toont aan dat de PA 080 H de realiteit, zoals die in de studio klonk, heel goed kan vertalen. Wat opvalt aan de PA 080 H is dat er een enorme rust in het geluidsbeeld is en een heel fraaie focussering en definitie. Die snelheid en definitie komen naar voren op de tracks van ‘Sensus’ van Cristina Branco. Levensecht. De ambiance en het lange en ruimtelijk volgbare uitsterven van de tonen van de snaarinstrumenten.

Epiloog

De PA 080 H levert tachtig watt per kanaal. Dat is voldoende om veel luidsprekers aan te kunnen sturen, vooral voor wie het verhaal over ‘headroom’ van Hans goed heeft begrepen. Het apparaat is zeer solide gebouwd met een dikke frontplaat en zonder allerlei moderne toeters en bellen. Niet bedoeld voor degenen die naar geluid kijken. Het is een beetje een black box. In de huidige ontspoorde audiomarkt kun je veel versterkers vinden die totaal overpriced zijn en vaak echt niet beter presteren dan deze PA 080 H. Veel merken beloven ook allerlei upgrade-mogelijkheden, maar daar komt in de praktijk meestal niet veel van terecht. Wel bij Temporal Coherence. De PA 080 H is voor veel consumenten betaalbaar en zal veel luidsprekers aan kunnen sturen. Het is mogelijk om vanuit een DAC of een streamer met volumeregeling meteen naar de eindversterker te gaan. Toch heeft het meestal voordelen om daar nog een voorversterker tussen te schakelen. De PA 080 H heeft hier absoluut de nodige indruk gemaakt en staat op de lijst met ‘preferred’ producten, zeker voor degenen die voor een acceptabel budget een enorme kwaliteit zoeken.

Prijs

Temporal Coherence PA 080 H € 3.650,-
Temporal Coherence, www.temporalcoherence.nl