Review: Chord Company PhonoARAY ‘turntable earthing system’ – Schone aarde voor platenspelers

Wie op internet informatie zoekt over hifi-accessoires komt vroeger of later ook wel eens in een verhit debat terecht waarin sceptici en ‘gelovigen’ lijnrecht tegenover elkaar staan, en elkaar virtueel naar het leven staan. Soms snap ik dat, want er zijn best een aantal producten op de markt waar ik mijn vraagtekens bij zet, maar dan stel ik mezelf ook altijd de vraag of je je überhaupt druk moet maken over waar andere mensen hun eigen zuurverdiende geld aan uitgeven. Het is een hobby, geen exacte wetenschap. Ik ben echter wél terughoudend als mij gevraagd wordt om over dat soort verdeeldheid zaaiende producten te schrijven. Zeker wanneer er claims worden gedaan waar ik met mijn gemiddelde kennis van de fysica van achter mijn oor moet krabben sla ik doorgaans over. Zélfs als ik verschillen hoor (of méén te horen), want bevestigingsvoorkeur ligt altijd op de loer. Maar de noodzaak van aarding bij platenspelers begrijp ik. Al was het maar omdat ik meer dan genoeg ervaring heb met brommende elementen die braaf kalmeerden wanneer de aardedraad met de versterker of phonotrap werd verbonden. Het werkt. Punt. Of het dan nog verschil maakt wát voor draadje je gebruikt heb ik me inderdaad wel eens afgevraagd, maar eerlijk gezegd heb ik daar nooit lang bij stilgestaan. En de gedachte dat er een product zou kunnen bestaan dat de werking van de aarding dusdanig verbetert dat je weergave er daadwerkelijk van opknapt was, tot de introductie van deze PhonoARAY van The Chord Company, zelfs nooit bij me opgekomen. Dus wie schetst mijn verbazing…

Chord Company Phono ARAY nader bekeken

De Chord PhonoARAY zag er op de foto’s die ik ervan op internet had gezien kleiner uit dan hij uiteindelijk bleek te zijn. Misschien omdat ik de aansluitpunten aan weerszijden kleiner had ingeschat. Normaal is zo’n schroefpunt op een versterker of phonotrap slechts een millimeter of 6 in doorsnee, maar op de PhonoARAY blijken het heuse full-size luidsprekerterminals te zijn, die kunnen worden gebruikt met blanke draad, spades of banaanpluggen. Chord Company levert er een afgeschermde kabel van 50 centimeter bij, die aan de kant die met de PhonoARAY wordt verbonden is voorzien van een Chord-

Ohmic 4mm. banaanstekker. Aan de kant van de phonotrap (want daar dient hij op te worden aangesloten) zit een relatief kleine spade. Je eigen aardedraad vanaf de platenspeler sluit je aan op de andere terminal van de PhonoARAY. Hoe je hem aansluit maakt overigens niet uit, hij is niet richtingsgevoelig. Als je een langere afgeschermde kabel nodig hebt van de PhonoARAY naar de phonotrap is die los te koop, waarbij je ook nog kunt kiezen voor een afgeschermde aardedraad op het hogere Shawline niveau. Of dat nog verschil maakt heb ik niet getest, want er was geen Shawline aardedraad meegeleverd.

De cilindrische body van de PhonoARAY heeft een diameter van ongeveer 6 centimeter en is inclusief de aansluitterminals 16 centimeter lang. De onderkant is afgeplat en voorzien van twee kleine maar luxe voetjes met onderop een rubberen antislip ring. Die zitten met inbusboutjes vast, maar volgens de gebruiksaanwijzing moet je die schroefjes een beetje losdraaien voor een optimale ontkoppeling. De body is gemaakt van massief aluminium, de ARAY schakeling is ingebouwd in een uitgefreesde ruimte die daarna is gevuld met kunsthars. Volgens Chord Company is dat bedoeld om resonanties te dempen, maar het houdt ook pottenkijkers buiten die willen kijken waar de ARAY schakeling in dit geval uit bestaat. De PhonoARAY weegt op een paar gram na 6 ons, best een zwaar ding dus.

Wat is ARAY?

Oorspronkelijk werd de ARAY technologie door Chord Company ontwikkeld voor digitale interconnects. Die functio-

neren (heel kort door de bocht) het best als de impedantie van de verbinding precies 75Ω is, maar in de praktijk is dat lastig voor elkaar te krijgen, waardoor reflecties optreden die het signaal vertroebelen. Chord Company’s toenmalige ‘kabeldokter’ Nigel Finn bedacht een systeem waarbij aan het eind van de kabel (in dit geval dus aan de kant van de da-converter) een ‘flying lead’ van een bepaalde lengte aan de signaaldragende geleider werd gemonteerd, die vanwege zijn lage impedantie (letterlijk de weg van de minste weerstand) die reflecties zou afvangen. Dat werkte erg goed, en al snel bleek dat het principe ook in andere kabels kon worden toegepast. Er ontstonden kwalitatief betere variaties (Tuned ARAY, Super ARAY) en uiteindelijk leverden de ontwikkelingen ook stand-alone ARAY systemen op zoals Ground ARAY en nu dus de Phono ARAY. De grote gemene deler is dat ARAY systemen ongewenste stoorcomponenten, die meeliften op het signaal (veelal noise), afvangen en daarna buiten de signaalweg houden.

Hoe werkt dat bij de PhonoARAY? Voor zover Chord daar details over prijsgeeft is bekend dat het een soort ‘virtuele aarde’ is die de aardsystemen van de aangesloten platenspelers en phonotrappen een veel schonere referentie biedt dan de aarde van de huisinstallatie, die vervuild is met schakelpulsen en EM- en RFI instraling. Dat is met name van belang bij een phonosignaal, dat bij MC elementen maar enkele millivolts sterk is en duizenden keren moet worden versterkt vóór je ernaar kunt luisteren. Hoe schoner dat signaal, hoe beter de weergave. In de PhonoARAY zit een in eigen huis gewikkelde ‘isolator’ (ik denk dat daarmee een soort 1 op 1 trafo wordt bedoeld) die een galvanische scheiding oplevert, en die is omgeven door een materiaal dat EM en RFI absorbeert. Dat laatste is niet goed te controleren, maar als ik een multimeter op de terminals van de PhonoARAY set lees ik inderdaad oneindige weerstand. Er is dus géén elektrische verbinding, en de platenspeler is dus effectief ontkoppeld van de phonotrap terwijl er toch een aarde tussen zit.

Toepassing

In de gebruiksaanwijzing van de Chord Company PhonoARAY staan drie verschillende aansluitschema’s afgedrukt. Je zet hem in principe tussen je platenspeler en je phonotrap, die in je geïntegreerde- of voorversterker kan zitten, of een losse unit is. Maar voor wie echt niks aan het toeval wil overlaten is er ook nog een schema waarbij de platenspeler via een PhonoARAY met een losse phonotrap wordt verbonden, die dan op zijn beurt via een tweede PhonoARAY met het aardpunt op de geïntegreerde- of voorversterker wordt verbonden. Die variant heb ik niet getest.

Omdat de meegeleverde afgeschermde Clearway aardedraad redelijk kort en stug is kan het zijn dat je wat moet puzzelen met waar je de PhonoARAY neerzet, maar hij hoeft dus niet in het zicht te staan. Je zou er nog voor kunnen kiezen om in plaats van de standaard (losse) aardedraad van je platenspeler naar de PhonoARAY ook een Clearway of Shawline kabel te gebruiken, maar dat is nóg een optie die ik niet getest heb en die je dus maar met je Chord Company dealer moet bespreken.

Luisteren naar de PhonoARAY

Het systeem waarmee de PhonoARAY werd beluisterd bestond uit mijn Technics SL-1300G (waarin het fraaie Dynavector 10XA-L low output MC element zat gemonteerd dat ik voor een andere review aan het beluisteren was) en de PrimaLuna EVO100-11 Tube Phono Preamplifier, aan de PrimaLuna EVO400 geïntegreerde versterker die mijn Kharma prototype luidsprekers aanstuurde. De Chord Company PhonoARAY werd, na een inleidende luistersessie met alleen de standaard aardekabel, aangesloten. Ik had als laatste geluisterd naar het bloedmooi opgenomen album Ophio van Die Wilde Jagd, waar een mooie mix van akoestische en elektronische instrumenten en zang in te horen is. Op dit punt in het verhaal aangekomen moet ik bekennen dat mijn verwachtingen niet torenhoog gespannen waren. Ik hoorde voorheen geen enkele brom, en hooguit wat thermionische ruis van de buizen. De aarde werkte dus, en wat zou daar dan nog aan te verbeteren zijn? Nou, het duurde niet lang vóór ik onrustig begon te worden. De eerste track van Ophio is een ambient klanklandschap waarmee niet echt duidelijk verschillen te horen waren, maar de titeltrack die daarna komt begint met een zacht getokkelde gitaar tegen een murmelende achtergrond van elektronische geluidjes, waar na ongeveer een minuut de zang van voorman Sebastian Lee Philipp bij invalt, en potverdorie, dat klonk wel degelijk anders. En niet alleen ánders, maar ook béter. De achtergrond was stiller, de snelheid en de dynamiek waren toegenomen, er was meer ‘toon’ te horen, méér galm, en de zang was beter gearticuleerd. Let wel, we hebben het niet over een verschil van dag en nacht, maar ik hoefde me ook niet echt in te spannen om het te horen. De beleving werd intenser, de muziek leek krachtiger op me af te komen, vloeiender en transparanter. Nog vóór het einde van de plaatkant hoorde ik geritsel achter me, wat mijn spaarvarken bleek te zijn dat zich haastig onder de kast probeerde te verstoppen.

Maar even alle gekheid op een stokje, ik hóórde het. En toen ik later mijn aantekeningen vergeleek met de luisternotities van buitenlandse collega’s die óók naar de PhonoARAY hadden geluisterd bleek dat we hetzelfde hadden gehoord. Een favoriet album om betrokkenheid in de weergave te beluisteren is Live At The Albany Empire! van The Flying Pickets, een Londense close-harmony zangroep die in 1983 een wereldwijde hit scoorde met het nummer Only You. Dit live-album is van een jaar éérder en is opgenomen in de Londense club The Albany Empire. Het is een intiem klinkend optreden, waarbij de zes zangers duidelijk hun plaats op het podium innemen en de luisteraar ergens vooraan staat, met het geluid van het bij gelegenheid lachende en joelende publiek om zich heen. Zonder de PhonoARAY is het echt al een heel leuk concert, maar mét sta je ineens niet meer op rij drie, maar met de punten van je schoenen tegen het podium. De stemmen nemen méér de vorm van lichamen aan, en de interactie tussen de zangers wordt tastbaarder. Opnieuw geen verschil om van je stoel te vallen, maar niettemin een duidelijke verbetering van de luisterervaring.

Om niet over één nacht ijs te gaan heb ik de PhonoARAY ook nog aangesloten tussen mijn secundaire platenspeler, een Technics SL-1500C met daarin een Ortofon 2M Red MM element, en de interne MM phonotrap in mijn PrimaLuna EVO400 geïntegreerde versterker. En hoewel Technics waarschijnlijk voor beide spelers een vergelijkbare routing voor de aarde heeft gebruikt was de verbetering in deze configuratie weliswaar nog steeds hoorbaar, maar toch een stuk minder duidelijk. Statistisch gezien is dit te weinig voor definitieve conclusies, maar het zou dus kunnen dat het effect per combinatie verschilt. Het zou bijvoorbeeld óók nog kunnen dat het verschil kleiner is wanneer je je platenspeler gebalanceerd aansluit op je phonotrap, maar ook dát heb ik niet kunnen testen omdat de PrimaLuna EVO100 Tube Phono alleen single-ended inputs heeft. Het lijkt me hoe dan ook verstandig om de Chord Company PhonoARAY in je eigen systeem uit te proberen vóór je tot aanschaf overgaat. Het is geen wisselgeld wat je ervoor moet betalen, dus een gecertificeerde Chord Company dealer zou er goed aan doen om zijn medewerking te verlenen aan een thuistest.