Feeërieke tinten en valse kleuren – De wondere wereld van infraroodopnamen

Bij Infrarood gaat het om het voor ons menselijk oog niet meer zichtbare rode spectrum van het licht. Met voor IR gefilterd licht krijg je prachtige creatieve zwartwit contrasten en valse kleuren. Het rode spectrum begint rond de 690-720 nm en het infrarode deel daarboven, praktisch gezien tegen de 800-820 nm. Bij lekker contrastrijk zwartwit gebruik je IR-filters van rond de 800 maar gewoon dieprood kan bijvoorbeeld bij Ilford XPS200 best goed. In geval van kleur wordt 550-630 nm aanbevolen om ook andere valse kleuren toe te laten. N.B: De hier besproken IR-opnamen gaan niet over het registreren van warmte maar zwartwit en kleur!

© Mathieu Stern

De IR-fotografie stamt al uit de jaren 30 van de vorige eeuw. De filmemulsies in zwartwit en kleur werden gebruikt voor militaire verkenning en creatieve kleureffecten door fotografen en kunstenaars. In de jaren zestig en zeventig verschenen er surrealistische en psychedelische hoezen voor lp’s. Heden ten dage leeft het maken van IR-beelden voor foto en video nog altijd. Een geheel andere creatieve dimensie. Er zijn meerdere manieren om tot een pakkend IR-resultaat te komen. Zowel analoog als digitaal. Iedereen kan het met enig geduld en creatieve visie. Tevens niet duur in uitvoering.

Meerdere manieren

Er zijn meerdere manieren om IR-opnamen te maken: Als eerste op analoge negatieffilm. Voor zwartwit zijn daarvoor nog een aantal 35 mm en ook nog 120 filmrolletjes te verkrijgbaar. Een tweede manier vormt het gebruik voor kleur met een verbouwde digitale camera. Daarvoor dien je de beeldsensor te laten aanpassen. De derde methode is de digitale simulatie van IR-kleuren. Dat kan met een IR-LUT of het aanpassen van een kleurenopname met de kanaalmixer uit een programma voor fotobewerking.

In alle gevallen van opnamen is een geschikt IR-filter nodig. Dit filter laat een belangrijk deel van het of alleen IR-licht door waarmee de zwartwit- of kleurenregistratie ingrijpend veranderen. Ze zijn leverbaar in diverse spectrumfrequenties weergegeven in nanometer (nm). Een IR-filter verdonkert de hoeveelheid doorgelaten licht aanzienlijk. Uit de hand opnemen blijft mogelijk. Doch heeft het schieten vanaf een statief regelmatig de voorkeur.

© HOYA R72 filter

Een hoogwaardige IR-filter van bijvoorbeeld B+W of Hoya is aan de prijs. Heb je meerdere objectieven met verschillende filtermaten gebruik dan stepup-ringen. Zo volstaat een filter voor verschillende objectieven. Koop een bijpassende lensdop om het filterglas te beschermen. N.B.: In de Chinese postorder zijn een stuk voordeliger IR-filters verkrijgbaar. Zelfs variabele draaibare typen met meerdere nm-instellingen. Daar zitten regelmatig aardige exemplaren tussen maar het kan ook troep zijn!

Het vergt allemaal enige investeringen in filmemulsies, hard en/of software plus experimenteren. De verkregen fraaie resultaten zijn er echter wel naar. Gewoon een boeiende vorm van creatief fotograferen en filmen. Let er op dat de belichting en AF bij het werken met IR licht kunnen afwijken. Idem de witbalans. In de praktijk valt dat doorgaans best mee. In kritische gevallen kan een eenvoudige correctie nodig zijn. Er wordt vaak aanbevolen om IR-beelden in het RAW-formaat op te nemen. Dan kan je achteraf nog veel wijzigen en de witbalans aanpassen. Ons inziens is dat meestal niet direct noodzakelijk tenzij de foto/videograaf voor de creatieve limiet gaat.

Zwartwit analoog

Het gebruik van IR-gevoelige zwartwitfilm is een eenvoudige heel betaalbare methode om de wondere wereld van feeërieke tinten te betreden. Je krijgt dromerige witte vegetatie (vooral bladeren), zwarte donkere luchten en wateroppervlakken Tevens boeiend contrastrijk of omgekeerd zacht te combineren met gebouwen, dieren of portretten.

Wij experimenteerden met twee IR-gevoelige negatieffilms: De panchromatische Rollei Infrared 135-36 mm gevoeligheid ISO 200-400 en de Ilford SFX200 roodgevoelige film. Het Rollei rolletje is uitsluitend voor IR en het gebruik van bijpassende IR-filters. In ons geval een 720 en 695 nm filter. De hogere gevoeligheid komt van pas bij de lichtreductie door IR-filters.

Onderste foto’s: Kolari Candy Chrome filter

De Ilford SFX 200 135-36 roodgevoelige emulsie is veelzijdiger dan de Rollei. Naast IR-filters kan je ook een goedkoper Roodfilter inzetten. De beelden zijn dan niet zo sterk als bij een IR-filter maar het effect mag gezien worden. Tevens is de SFX 200 te gebruiken als een normale, zij het wat meer roodgevoelige, zwartwitfilm. Doet het goed met Geel-, Oranje- en het al genoemde Roodfilter. De gevoeligheid van ISO 200 is redelijk voor IR-opnamen.

IR-gevoelige zwartwitfilms zijn gewoon te koop o.a. bij Cameranu, de Fotofilmfabriek, Foto Verweij, Kamera Express, Retrocamera België, Fotowereld, Lomografie, Cameraland en de Oldcam-shop.

Een goede ontwikkelcentrale, zoals die van Fuji Nederland, kan beide zwartfilms gewoon ontwikkelen en eventueel printen. Duurt circa 14 dagen. Het zelf inscannen van de IR-zwart-wit-negatieven gaat prima. Ook heel leuk om toe te voegen aan dromerige videoproducties.

© Korppi

Dan de analoge camera. Geschikt zijn tweedehandsmodellen die zelf geen IR-metingen/stralen bij de opnamefuncties gebruiken. Het kan even uitvogelen zijn hoe de automatische belichting het bij IR-shots in de praktijk doet. Soms is enige overbelichting vereist. Bij de objectieven graag ook de wat oudere typen die geen hotspots geven. Coatings en aprochromaten kunnen het IR-effect tegenwerken. Wij gebruikten een bejaarde maar nog goed functionerende Nikon F4 en F90X met AF-objectieven uit 1985-2010. Die gaven zonder correctie goed belichte IR-negatieven.

Lastig bij spiegelreflexcamera’s is dat de fotograaf met het IR-filter voor het objectief nog maar weinig in de zoeker ziet. Na even wennen blijft het allemaal rood en heel matig zichtbaar. Op statief kan je het IR-filter op- en afnemen. Een filterhouder met rechthoekige  insteekglaasjes werkt daarbij makkelijker dan steeds weer het op- en weer afdraaien van de ronde IR-filters met schroefdraad. Bij de Ilford SFX200 film en Rood-filter zie je door de reflexzoeker een stuk meer. Natuurlijk kan je ook een analoge zoekercamera toepassen. Een van de lichtweg gescheiden optische zoeker heeft geen enkele last van demping door het toegepaste IR-filter.

IR-kleur met omgebouwde systeemcamera

De originele IR-kleurenemulsie zoals Kodak Aerochrome zijn helaas niet meer leverbaar. Hoogstens een enkel verlopen rolletje. Doch niet getreurd, digitaal in IR foto/videograferen is gewoon mogelijk. Je kunt met een digitale systeemcamera in IR-kleuren op nemen. Er is echter een flink probleem: De fabrikant heeft de beeldsensor voorzien van een blokkeerfilter dat IR-licht voor een belangrijk deel wegvangt. Dat stoort namelijk de correctie kleurweergave.

Zet je nu een IR-filter voor de opnamelens dan wordt er zoveel licht weggevangen dat de belichtingstijden aanzienlijk toenemen. Kan niet meer uit de hand maar alleen van statief. Bovendien bestaat de kans op beweging in de opname. Te proberen valt een systeembody met een lichtsterk objectief (F1.8 tot F2.8), 590 nm IR-filter en een ISO-waarde van 800 of meer.

Kolari Candy Chrome filter

Je kunt een systeemcamera echter ook speciaal voor IR laten aanpassen. In de praktijk het IR wegvangende filter van de beeldsensor laten halen. Er zijn twee opties:
Het originele filter laten verwijderen en in plaats daarvan een geschikt IR-opnamefilter op de beeldsensor plaatsen. Je hebt dan geen IR-filter voor het objectief meer nodig. Wel is de omgebouwde camera dan alleen nog maar geschikt voor IR-fotografereen en videofilmen.
Zie o.a. https://irrecams.de/nl/infrarood-conversie-service/proces

De kleur corrigerende filters voor de beeldsensor verwijderen en niet vervangen. In dit geval wordt de beeldsensor een stuk gevoeliger voor IR en UV. Wel moet je nu een IR-filter voor het objectief gebruiken. Deze omgebouwde systeemcamera blijft ook geschikt voor normale foto/videografie. Zij het met wat afwijkende kleuren. Die zijn achteraf weer softwarematig te compenseren.

Helaas verlies je bij het ombouwen van een camerabody naar IR de garantie. Heb je echter nog een oude systeemcamera liggen of een aardige occasion op het oog dan vormt dat geen probleem.

N.B.: Bij een aantal camcorders, onder andere die van Panasonic kan je het ingebouwde IR-filter uitschakelen. Deze optie is echter bedoeld voor het fotograferen bij weinig licht met een IR-lamp. Toch valt er wel mee te experimenteren voor IR-shots. Je krijgt dan valse rode kleuren die softwarematig tot een IR-indruk te bewerken zijn.

IR-opnamen in kleur met een omgebouwde systeemcamera geven verrassend goede resultaten. Na enig uitproberen met verschillende filters en belichtingen vallen ronduit prachtige resultaten de foto/videograaf ten deel. Bijvoorbeeld rode of gele vegetatie, of -roze landschappen, als bij een suikerspin, diepblauwe tot zwarte luchten en water plus mooie contrasten. Softwarematig nabewerken kan het allemaal nog mooier of indrukwekkender maken. Op YouTube staan tal van instructiefilmpjes om het beste uit IR-fotografie of cinematografie te halen.

IR-LUTs

In de wereld van digitale kleurverwerking al of niet met AI ontbreken LUTs voor IR natuurlijk niet. Zij zijn te koop als losse plug-ins of complete IR-filtersets voor kleur en zwartwit. De grote voordelen van LUTs zijn het op maat te kunnen instellen, je ziet direct wat je doet en een stuk minder werk dan het zelf in IR moeten opnemen. Een vast ingestelde IR-filmsimulatie in de camera zelf zijn wij nog niet tegengekomen.

IR-LUTs zijn te koop als een plug-in voor fotobewerkings- en filmmontagesoftware zoals Photoshop, Adobe Premiere Pro, Final Cut Pro X en Davinci Resolve Studio. Je kunt bij de NLE-software deze LUTs direct op de filmcontent in de tijdlijn loslaten. De verkregen resultaten zijn creatief adembenemend mits de editor de LUT op een daarvoor geschikte videoclip toepast. Verder zijn er ook IR-modules voor fotobewerkingssoftware verkrijgbaar.

Davinci Resolve

Bekende merken voor IR-LUTs zijn: Sickboat met Aerochrome LUTs (hetzelfde als 11 losse IR-filters met instructiefilmpje), Kolari Vision, Kuroso en Pierre-Louis Ferrer.

Interessante instructiefilmpjes zoals LUTs for Infrared Video and Photography en die van Rob Shea Photography (LUTs for Infrared Video and Photography) staan op YouTube. Je kunt ook zelf een IR-LUT in Photoshop aanmaken en vervolgen als .KUB-bestaand exporteren. Bijvoorbeeld voor Final Cut Pro X zoals dit filmpje laat zien Create an Infrared Effect For Your Videos + FREE LUT

IR uit de kanaalmixer

Met bewerkingssoftware voor een daartoe geschikte fotografische opname en ook wel videoclip kunnen wij de kleuren omkeren om een IR-effect te creëren. Daarvoor zijn bij fotografie een kanaalmixer en verschillende RGB-lagen nodig. Bijvoorbeeld in Adobe Photoshop of Pixelmator.

Als voorbeeld een fotoshot met veel groen. Kort samengevat gaat het converteren in de praktijk dan als volgt: Kies lagen, dupliceer een aparte laag voor IR. Open vervolgens in het optievenster de Kanaalmixer. Onder het kopje Eigenschappen staan daar dan de verschillende regelaars voor de Rode, Groene en Blauwe kleuren plus het te kiezen uitvoerkanaal. Begin met het uitvoerkanaal Rood. Zet daar Rood op 0% en Blauw op 100%. Er verschijnt al een roze-achtige IR-simulatie voor het gebladerte.

© Ah Photography

Nu kiezen wij het Blauwe uitvoerkanaal. Hier gaat Rood op 100% en Blauw op 0%. Bladeren pakken nu geelachtig uit. De volgende stap betreft het spelen in de aangemaakte IR-laag met de kleurregelaars, de Hue, het contrast, de saturatie. en de witbalans.

Je kunt de gekozen omkering in het begin nog verder perfectioneren door gebruik van een aparte conversie laag naar kleur. Dit geeft een soort IR-negatief. Vervolgens weer de kanaalmixer toepassen.

Wie werkt met Adobe Lightroom Classic moet vooral eens kijken op: https://fstoppers.com/lightroom/step-step-guide-infraredemulation-using-lightroom-668026
Echt een volledig handleiding voor het maken van prima IR-foto’s.

Onderwerpen voor IR

Bij het opnemen in IR schuw je in tegenstelling tot normale foto/filmgrafie hard helder zonlicht juist niet! Hoe meer weerkaatsing van IR op organisch materiaal des te beter. Opnames die bij fel zonlicht zijn gemaakt kenmerken zich door een zwarte of diepblauwe weergave van water en de blauwe lucht. De wolken steken daar wit tegen af. Bij zwartwit wordt bladgroen wit als sneeuw. Bij kleur rood, roze of geel. Dit door de weerkaatsing van het Chlorofyl daarin. De Rode objecten worden wit tot lichtgrijs en bij portretten zie je zwarte ogen en een bijna witte huid tevoorschijn komen. Lijkt op een spookachtig effect.

Stenen of betonnen-bouwwerken contrasteren lekker hard met de omgeving omdat zij veel minder IR reflecteren. Omgekeerd kan je ook feeëriek werken met schilderachtige huisjes of boerderijen. Zij contrasteren sterk met de sterk reflecterende organische vegetatie. Een aparte tak van sport vormt het in IR-opnemen met behulp van drones. Het aloude Aero-principe met indrukwekkende effecten.

Tot slot

Creatief werken met de wondere wereld van IR geeft verrassende oogstrelende resultaten voor de foto/videograaf die weer eens wat anders in kleur of zwartwit wil. Heel leuk en uitdagend om zelf te doen.

Prijzen
IR-filters € 50,- tot € 100,-
Roodfilter € 15,- tot € 30,-
IR-film – zwartwit negatief € 8,- tot € 13,-
Zwartwit ontwikkelen zwartwit € 7,- tot € 10,-
Camera ombouwen voor IR  € 250,- tot € 300,-
IR-LUTs € 20,- tot € 60,-