Review: Zanden Audio Systems 6000F geïntegreerde buizenversterker – Japanse origami met samoerai-beheersing

Kritisch spanningsveld

Normaal gesproken start ik hier direct met de test, maar deze keer verdient de context een korte toelichting. Zoals ik hiervoor al zei, gebruik ik sinds 2015 bovengenoemde buizenversterker als referentie. Het is zowel een fijne muziekmachine die mij dagelijks inspireert als een vast ankerpunt in mijn beoordelingen. Juist daarom werd de aankondiging van de opvolger door sommigen met bovengemiddelde interesse gevolgd.

In een klein, specialistisch high-end landschap roept zoiets soms alleen meer op dan alleen technische nieuwsgierigheid. Het leidde in dit geval tot onrust en ongebruikelijke discussies binnen de gebruikelijke audiokanalen en mediaomgeving. Ik hecht zelf grote waarde aan journalistieke onafhankelijkheid en probeer producten altijd op hun eigen merites te beoordelen. Dat is ook hier niet anders. Dat externe ruis daar soms op de achtergrond doorheen klinkt, verandert niets aan de intentie van deze test: een zo zuiver en eerlijk mogelijke weergave van mijn luisterervaring. Of deze recensie wordt gelezen als te veel lof of als kritische analyse, laat ik volledig aan de lezer. Mijn rol blijft onveranderd: beschrijven waar een product toe in staat is en niet wat er commercieel van mij wordt verwacht.

De kennismaking

Terug nu naar het object van deze test: de Zanden Audio 6000F. Een avontuur dat eigenlijk al een hele tijd geleden is ontstaan. De start was indirect tijdens de test van de uit België afkomstige Ilumnia Magister luidsprekers. Een uniek luidsprekermerk waar importeur F&F HiFi in de persoon van Frank Essink op dat moment de distributie voor Nederland deed.

De 6000 bleek een enorm fraaie match met deze deels rondstralende weergevers en het contact was gelegd. Frank kreeg ook na langere tijd het bijzondere eindresultaat niet uit zijn hoofd en vroeg mij op een gegeven moment om de contactgegevens van het Japanse bedrijf. Ook vertelde ik hem dat ontwerper Kazutoshi al jaren geleden was genoodzaakt om het vervaardigen van de 6000 noodgedwongen te staken. Dit wegens beëindiging van de productie bij de legendarische (uitgangs-)trafofabrikant Tamura. Enorm jammer natuurlijk, want juist in Europa houden we inmiddels wel van ‘downscalen’. Daarmee doel ik op het vereenvoudigen van de high-end audioset en dus van voor- en eindversterkers naar een geïntegreerd model. Frank, die vroeger bij de marketingafdeling van Philips heeft gewerkt, trok de stoute schoenen aan, benaderde Yamada hierover, en de rest is geschiedenis.

De spanning stijgt

Wat het merk Zanden Audio zo bijzonder maakt is de denkwijze, gave en realisatie hoe Kazutoshi met de materie omgaat. Het is met name intrigerend hoe hij iedere keer opnieuw de legendarische Zanden-eigenschappen haarfijn in een nieuw ontwerp weet te integreren. Op het moment dat de 6000F met vereende krachten op mijn Finite Elemente Pagode Master Reference plateau is geplaatst, zijn de roots van de oorspronkelijke 6000 meteen herkenbaar. Want de opvolger ziet er namelijk als twee druppels water gelijk uit. Althans wat betreft de voorzijde. Want aan de achterzijde blijkt de F wel verschillend. Een onderscheid dat vooral wordt gemaakt door de aanmerkelijk grotere uitsparing in het geparelstraalde acryl. Dit is gedaan om bij de diepliggende WBT Topline luidsprekerconnectoren het gebruik van grote spades mogelijk te maken. Toch ervaar ik na het aansluiten en inschakelen nog meer aspecten. Zo maken de relais een ander geluid en blijkt de LED in de volumeregelaar tijdens het regelen langzaam te knipperen. Bij de 6000 brandde deze altijd onafgebroken. Ook de motor blijkt sneller afgesteld, waarbij gelukkig de stapjes nog klein genoeg zijn gebleven om precies het juiste volume per nummer in te stellen. Dat precies kunnen instellen is bij een Zanden versterker vaak belangrijker dan bij veel andere versterkers. Door de perfecte verschaling van het muzikale gebeuren en de realistische contouren, merk je namelijk heel sterk dat alles bij het juiste volume precies op zijn plek valt. Dit is een heel andere benadering dan producten waar de muziek speelt en die minder van de luisteraar vragen.

Beperken van stoorinvloeden

Naast de inmiddels overbekende iconische stijlkenmerken van de Zanden Modern Line, met zijn typerende kubistische architectuur, wordt de uitstraling gekenmerkt door een fraai visueel spanningsveld. Het matte oppervlak van de geparelstraalde acryl voor- en achterzijde contrasteert sterk met de kap- en chassisdelen, die zijn uitgevoerd in hoogwaardig gepolijst roestvast staal. Haal je de kap eraf – noodzakelijk om de buizen in de buisvoeten te plaatsen – dan wordt, na het verwijderen van de zestien eveneens gepolijste M1-imbusbouten, een fraai geborsteld rvs-hitteschild zichtbaar. Omdat ik de 6000F specifiek op verschillen met de 6000 wilde onderzoeken, heb ik dit hitteschild losgenomen. Wat daarbij direct opvalt, is dat veel onderdelen en de lay-out wezenlijk zijn gewijzigd. Hoewel de basisschakeling in essentie gelijk is aan die van de 6000, moest mede door de toepassing van Finemet-uitgangstransformatoren de rest van de schakeling daarop opnieuw worden afgestemd.

Een ander belangrijk verschil zit in de afscherming. Yamada wil hierover het volgende kwijt:
“Alle elektronische componenten, zoals transformatoren, bedrading en condensatoren, genereren elektromagnetische ruis en statische elektriciteitsruis die de geluidskwaliteit negatief kunnen beïnvloeden. In een buizenschakeling, waar sprake is van hoge impedanties, hoge spanningen en een bewust minimale inzet van tegenkoppeling, krijgen deze invloeden relatief meer gewicht. Waar conventionele afscherming zich vooral richt op het blokkeren van dergelijke storingen, kies ik voor een andere benadering. Het doel is niet het tegenhouden van energie, maar het dissiperen ervan. Met speciaal ontwikkelde elektromagnetische absorbers wordt deze ruis omgezet in warmte. Dit materiaal is ontwikkeld in samenwerking met een gespecialiseerde materiaalfabrikant en vormt een integraal onderdeel van de ontwerpfilosofie.”

Finemet uitgangstransformatoren

Eén van de belangrijkste parameters waarmee de Zanden 6000F zich onderscheidt van zijn voorganger zijn de bijzondere en kostbare Finemet-uitgangstransformatoren. Het gaat hier om een zogenaamd nanokristallijn kernmateriaal dat oorspronkelijk door Hitachi Metals is ontwikkeld. Het onderscheidt zich door extreem dunne, dicht opeengepakte lamellen die zorgen voor zeer lage kernverliezen en uitstekende magnetische eigenschappen. Dit materiaal levert een groter frequentiebereik met lagere vervorming dan klassieke silicium- of oriënt-kernmaterialen in audio-transformatoren, zoals de eerder gebruikte Tamura’s.

In navolging van de duurdere Classic-lijn is door Zanden ook voor de minder extreem geprijsde Modern-serie (waar de 6000F deel van uitmaakt) bewust voor dit materiaal gekozen, op het moment dat de originele Tamura-uitgangstransformatoren niet meer leverbaar waren.

En daar bleef het niet bij, want volgens ontwerper Kazutoshi Yamada werd daarbij expliciet gestreefd naar een werkelijke geluidsverbetering boven het oude ontwerp. De productie van de Finemet-exemplaren gebeurt trouwens door gespecialiseerde wikkelaars, zoals in dit geval de eveneens uit Japan afkomstige fabrikant Tsuge Denki. Een partij die als geen ander in staat is deze delicate kernmaterialen te verwerken tot hoogwaardige audio-uitgangstransformatoren. Vanwege de unieke eigenschappen van Finemet (zoals lage hysteresisverliezen) worden deze transformatoren geprezen om hun extreme transparantie, snelheid en gebrek aan vervorming in vergelijking met traditionele ijzer- of nikkelkernen (mu-metaal).

Technisch beter maar wel met een prijs

Toch moeten we ook realistisch zijn en daarbij is het eerlijk om te vermelden dat ook de Tamura’s nog altijd hun eigen pakket aan positieve eigenschappen bezitten. Want waar Finemet een grotere bandbreedte heeft, zijn de met oriënt-kern/siliciumstaal werkende Tamura’s op hun beurt beter in stroomcapaciteit, het voorkomen van kernverzadiging en energieopslag in de kern. Met andere woorden: ze kunnen meer energie tegelijk verwerken zonder in te storten dan met even grote Finemet-uitgangstransformatoren mogelijk is. In de praktijk uit zich dit in meer macrodynamiek, meer impact in het laag, natuurlijke klankkleuren en een betere drive bij het aansturen van lastige luidsprekers. Daarbij verzadigen de Tamura’s vaak geleidelijker en ‘vriendelijker’, kunnen ze tijdelijk meer energie bufferen en geven ze een sterker gevoel van substantie en gewicht in de muziek.

Omdat ook de 6000F weer een 100% buizenversterker is, maakt het apparaat net als zijn voorganger gebruik van vier Tung-Sol KT120 eindbuizen die in een klasse A/B push-pull schakeling zijn geconfigureerd. Vier Electro Harmonix 12AU7 Gold-exemplaren dienen als stuurbuisjes. Gezamenlijk staan de KT120’s garant voor 2 x 90 watt per kanaal vermogen in een met patenten omgeven, bijzondere en slimme schakeling. De direct gekoppelde tweede en derde versterkingstrap zijn hier een mooi voorbeeld van. Feitelijk zit hierdoor geen koppelcondensator tussen deze twee trappen. Juist het ontbreken daarvan zorgt voor de puurheid, fasereinheid en de bijzondere microdetaillering die het merk wereldwijd zo sterk op de kaart heeft gezet. Maar je krijgt het niet zomaar cadeau: het ontwerp is extreem kritisch en de componenttoleranties moeten veel kleiner zijn en dus belangrijker. Terug nu weer naar de esthetica. Ook de in dezelfde stijl geparelstraalde afstandsbediening werkt nog steeds trefzeker, met harde druktoetsen voorzien van een precies drukpunt. Bovendien kunnen ermee alle functies worden bediend die ook op de voorzijde van de 6000 zichtbaar zijn.

Hoogfrequent absorptiemateriaal

Wat de Zanden en dus ook de 6000 geïntegreerde versterker de afgelopen tien jaar van de concurrentie mede heeft onderscheiden, is het gebruik van het bijzonder absorptie materiaal wat EMI/RFI en HF-ruis verregaand onderdrukt. Ik heb het dan over de zogenaamde Pulshut vezels van de Japanse fabrikant Asahi Kasei. Terwijl in de 6000 nog bijna alle componenten met deze mysterieus aandoende grijsachtige dunne stof zijn omwikkeld, is dit bij de 6000F meer gericht en selectief gedaan. Dus op bepaalde plaatsen bewust minder gedempt en op andere plaatsen juist meer. De harde afdekkingskapjes die over bepaalde componenten zijn geplaatst zijn hier stille getuigen van en werken volgens Kazutoshi als zogenaamde elektromagnetische golf absorbers. Het is een verdere aanvulling op het Pulshut materiaal en geheel in lijn met het Zanden streven om de stoorinvloeden zoveel mogelijk te sturen en minimaliseren. Wanneer we naar de 6000F kijken, zien we net als bij alle andere Zanden producten, weer die extreme aandacht voor ieder detail terug. Neem alleen al de optimaal middels een juiste richting geplaatste componenten zoals condensatoren binnen het apparaat en de ‘kooi’ van roestvaststaal rond de elektronica. Deze zorgt mede vanwege zijn afscherming voor de enorme rust, de opvallend lage stoorvloer en de buitengewoon hoge resolutie. Een gegeven waar de Finemet uitgangstrafo’s nog een flinke schep bovenop doen. U kunt de al dan niet aanwezige afscherming in uw eigen buizenversterker gemakkelijk thuis testen. Kom met uw mobiele telefoon in de buurt van uw apparatuur en bel het apparaat. Voordat de verbinding tot stand komt zult u over uw luidsprekers een repeteerachtig elektronisch signaal horen. Bij een Zanden buizenversterker blijft alles stil en u kunt u vast voorstellen dat er nog wel meer signalen in en rond uw huis zijn die uw buizen willen attaqueren en daarmee subtiel of minder subtiel hoorbaar kunnen beïnvloeden.

Luisteren voorspel

Nee, het gaat hier niet om specifieke seksuele handelingen, maar om het traject dat ik moest afleggen van mijn bestaande 6000 naar de nieuwe 6000F. Natuurlijk bent u nu, net zoals ik toen tijdens die eerste sessie, enorm benieuwd hoe zich dit gehoormatig zal uiten.

Net zoals bij iedere test heeft ook de 6000F gedurende langere tijd in allerlei configuraties meegedraaid. De lijst is zo lang dat ik die hier bewust niet noem. Maar er kwam wel uit naar voren dat de F een totaal ander ‘beest’ is dan zijn voorganger. Niet alleen anders qua klank en interpretatie, maar ook bedoeld voor een ander type luisteraar. Het eerste wat ik deed, was het volledig afkoppelen van mijn 6000. Als je zo lang met een product samenleeft, vergroei je deels met die eigenschappen. Daardoor was deze afkoppeling noodzakelijk en heb ik in de maanden die volgden uitsluitend met de 6000F gespeeld. Wat mij daarvan als eerste is bijgebleven, is wat ik noem de Zanden-integriteit: de samenhang tussen alle auditieve eigenschappen als holistisch geheel. Een gegeven dat eigenlijk alle producten typeert die Kazutoshi in zijn carrière heeft vervaardigd. De man heeft gewoon ontzettend veel (live praktijk) luisterervaring, heeft een enorm gevoelig oor voor timbres, vervorming, energie en tijd- en fasegedragingen en het meest belangrijk, weet dit ook om te zetten in technische keuzes en waardes.

Luisteren 1 - genieten van de zuiverheid, rust en stilte

Na het omschakelen was het verschil zo groot dat ik er een poosje aan moest wennen. De bekende kracht, slam en drive van de 6000 werden omgebogen naar minder tonale verzadiging, (nog) meer transparantie, een opvallend grote breedbandigheid (vooral hoorbaar in het hoog), een wat strakker maar wel minder krachtig laag en een meer naar voren geplaatste positionering van stemmen en instrumenten in het stereobeeld. De zuiverheid is bijzonder groot, terwijl het volume om prettig te luisteren subjectief lager kon worden gezet. Waar de 6000 zuiver en schoon klinkt zonder dat dat opvalt, word je je bij de F veel bewuster van dat schone karakter. Tegelijk blijft het een echte Zanden in de zin dat alle klankmatige parameters als holistisch geheel samenkomen. Door dit andere karakter ging ik ook andere muziek draaien: kleinere bezettingen in jazz en klassiek, meer singer songwriter en minder grootschalige werken. Wat overigens niet wil zeggen dat u geen grotere werken kunt afspelen. Het is alleen dat je door het andere karakter eerder opnames zoekt met een hoge mate aan verfijning. Regelmatig ontstonden hierdoor tijdens lange luistersessies nieuwe inzichten. Een mooi voorbeeld is de muziek van de Britse zangeres Norma Winstone op het ECM-label. Wanneer zij nummers als het integere Just Sometimes op Stories Yet to Tell of It Might Be You op Dance Without Answer zingt, is de interactie met pianist Glauco Venier en basklarinettist Klaus Gesing adembenemend mooi. Alles is op volstrekt natuurlijke wijze te horen en bezit dat typische Zanden-realisme. Bij later vergelijk met de 6000 plaatst die het geheel verder in de ruimte, ademt de ruimte op een andere manier (de F bevoordeelt meer het directe geluid van stem en instrumenten) en is er meer verzadiging en natuurlijke warmte bij stem en instrumenten. Maar uiteindelijk komt ook veel neer op persoonlijke voorkeur en systeemmatch.

Luisteren 2 - In lijn met de Zanden Classic serie

Na nog langer luisteren worden de verschillen steeds meer duidelijk en uitgesproken. De ‘F’ blijkt daarbij de kunstenaar van de schone, zuivere kunsten te zijn. Een ontwerp dat transistordeugden van de zuiverst klinkende merken, met de schoonheid en betrokkenheid van buizen blijkt te verenigen. Als u buizen mooi vindt, maar soms toch de definitie en strakheid in het laag mist, het midden wat te wollig en het hoog mooi maar wat te rond vindt, dan kan dit heel goed uw type buizenversterker zijn. En dan vergeet ik nog bijna het prachtig gelaagde 3D ruimtebeeld. Een eigenschap die altijd al buizen typisch is, maar bij Zanden tot ongekende hoogte is gebracht. Om dit te onderzoeken gebruik ik graag de prachtige muziek van Noorweegse percussionist Terje Isungset. Met zijn achtergrond in jazz en traditionele Scandinavische muziek, is hij tegenwoordig een ware grootheid in het gebruik van innovatieve percussie-instrumenten. Maar hij is vooral bekend als de uitvinder en pionier van Ice Music – muziek gemaakt op instrumenten die hij zelf heeft ontworpen uit natuurlijke materialen zoals ijs, arctische berk, graniet, leisteen en schaapsbellen. Net als de 6000 (krachtig, groots en spannend), ‘slaat’ de 6000F op zijn beurt toe met het extreem uiteenspannen van de complexe klankblokken, het lange uitsterven en het volgen hoe de instrumenten worden bespeeld. De meditatieve ontspanning is zeer hoog en je kunt helemaal in deze prachtige, sfeervolle muziek verdwijnen. Het is verder goed om te beseffen dat de F door zijn zachte en enorm zuivere en verfijnde karakter, meer aansluiting vindt bij de duurdere Zanden Classic serie dan de meer uitgesproken en ‘wilde’ 6000. Dus rustiger, focus op zuiverheid en verfijning, zachtheid van timbres en het stille en intense genieten van de kleine facetten in de muziek. Het is absoluut prachtig en aanstekelijk en een klankmatige richting die heel goed aansluit bij wat luisteraars vandaag de dag van hun apparatuur wensen. Kortom een presentatie waarbij de muziek zich op aangename en soepele wijze voegt binnen de dagelijkse flow en zich minder nadrukkelijk op de voorgrond manifesteert.

Universele inzetbaarheid

In deze laatste alinea vóór de conclusie wil ik het graag nog even met u hebben over de inzetbaarheid. Want ook al beweren sommige fabrikanten anders, het is nu eenmaal een vast gegeven dat buizenversterkers minder goed lastige luidsprekers met lage impedantiewaarden kunnen aansturen dan hun transistorbroeders. Dan kan zo’n fabrikant wel ‘trucen’ door meer tegenkoppeling en nog grotere voedingen met meer buizen toe te passen. Maar daardoor verlies je ook weer deels de reden waarom je een buizenversterker wilt hebben. Zanden kiest zoals altijd voor de zo puur en zuiver mogelijke route. Een type weergave wat als geen ander de weg vrijmaakt om tot echt klankmatig realisme te komen. Terug nu naar de 6000F waarbij ik bekijk of de versterker gemakkelijk binnen een bestaand systeem is te integreren en of er nog aandachtspunten zijn waarop moet worden gelet. Zoals u al in het begin van deze test heeft kunnen lezen is er een duidelijk verschil in uitgangstrafo materiaal. Finemet heeft een minder hoge kernbelasting en dat zie ik ook terug in mijn bevindingen. Zo kan ik de Ilumnia Magister prima aansturen met de oude 6000 en gaat dit beduidend minder goed met de 6000F. Toch wil dit zeker niet zeggen dat de nieuweling hierin niet voldoet. Want veel van de tijdens de testperiode gebruikte luidsprekers zoals de referentie Master Contemporary C’s, DALI Epikore 7 en Boenicke W8 SE, gingen wel gewoon prima. Een ander aspect waar u rekening mee moet houden is de zeer hoge resolutie van deze nieuwste Zanden versterker. Wat u daarvan merkt is dat ook al is dit apparaat van zichzelf al muzikaal, vloeiend en homogeen, hij wel meteen duidelijk laat horen wanneer de match (kabels, bronnen of weergevers) (nog) niet helemaal in orde is. Je wordt vervolgens zeker niet afgestraft en de weergave blijft ook dan ontspannen en muzikaal. Maar zodra het wel klopt, merkt u meteen dat alles op zijn plaats valt en ontstaat het besef dat ook deze 6000F weer een echte Zanden is.

Conclusie

Wat een dijk van een versterker, wat een aangename verrassing en wat een compleet andere weergave en invalshoek ten opzichte van zijn voorganger. Wat ik hier vooral erg knap aan vind is dat ontwerper Kazutoshi Yamada het nadeel van beëindiging van de productie van de befaamde Tamura uitgangstransformatoren, alsnog in zijn voordeel heeft weten om te buigen. Natuurlijk is hij hierbij fors geholpen door zijn al eerder opgedane ervaring bij de Classic serie. Maar dan nog is het mooi dat het nieuwe ontwerp nog steeds bepaalde raakvlakken met zijn legendarische voorganger (6000) deelt. Hoewel er aspecten zijn waarmee de 6000 het nog steeds wint, moet gezegd worden dat de F hem op specifieke andere gebieden overstijgt. Een ander sterk punt waarvoor ik 10 jaar geleden voor de 6000 ben gevallen, zijn de voordelen van de ingebouwde passieve volumeregelaar ten opzichte van de actieve variant. Normaal heb je met een losse passieve volumeregeling wel de puurheid en transparantie, maar hoor je als nadeel vaak een wat dun en minder dynamisch geluid. Maar omdat bij de 6000(F) de regelaar al in het concept is opgenomen, is alles hierop geoptimaliseerd en is de bedrading ultrakort. Ik wil afsluiten met het gegeven dat ook de 6000F maar heel weinig concurrentie heeft. Zeker door de Finemet uitgangstrafo’s in combinatie met de passieve Alps volumepotmeter is een prachtige snelheid, puurheid en transparantie ontstaan. Een weergave gevat in één behuizing die de grenzen van het actueel maximaal haalbare op het gebied van buizenversterking dicht benadert. Daarmee op de typische Zanden wijze, een droom van muzikaliteit met maximaal inzicht in de opname uit laat komen. Laat uzelf ook eens uitdagen en maak kennis met een versterker die uw muziek vanuit de kern belicht. Net zo uitdagend als Japanse origami en met een beheersing en onderhuidse kracht die perfect aansluit bij het gedachtengoed van de ninja krijgers. Indrukwekkend.

Prijs

Zanden 6000F € 34.900,- (voor tijdelijke introductieprijs, zie website van de importeur)

F&F hiFi, tel: +31(0)6-37018880, email: info@ffhifi.eu, www.ffhifi.eu